Το σύμπαν του Μποστ

Συντάκτης: Ιωάννα Φούσκη

Μέσα από την πρόσφατη παρουσίαση του πρώτου από τους τρείς τόμους των θεατρικών απάντων του Μπόστ από τις εκδόσεις Μωβ Σκίουρος, η οποία έλαβε χώρα στο Θέατρο Στοά στις 16 Νοεμβρίου 2023, δίνεται το έναυσμα επανασύστασης του Έλληνα καλλιτέχνη, Μέντη Μποσταντζόγλου και του πολυσήμαντου και βαθιά πολιτικοποιημένου έργου του.

Δυο λόγια για τον Μέντη Μποσταντζόγλου

Το 1918, έτος λήξης του Πρώτου Παγκοσμίου πολέμου γεννιέται στην Κωνσταντινούπολη ο Χρύσανθος Βοσταντζόγλου, μετέπειτα γνωστός στο ευρύ κοινό ως Μέντης Μποσταντζόγλου ή Μποστ.

Υπήρξε θεατρικός συγγραφέας, εικονογράφος, σκιτσογράφος, γελοιογράφος και ζωγράφος δραστηριοποιούμενος από το 1939 έως το 1995, χρονιά που απεβίωσε. Η πολύπλευρη προσωπικότητά του και το ανήσυχο πνεύμα του τον οδήγησαν σε μια  σειρά από συνεργασίες με περιοδικά, εφημερίδες, εκδοτικούς οίκους και γκαλερί στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.

Ωστόσο, η πολύπλευρη επαγγελματική του δραστηριότητα και η μοναδικότητα της καλλιτεχνικής διάνοιάς του, όπως τόνισαν και οι εισηγητές κατά τη διάρκεια της παρουσίασης στο Θέατρο Στοά, συντελούν καθοριστικά στη μη κατηγοριοποίηση του ιδίου και του έργου του βάσει αισθητικών κριτηρίων.

Ο Μέντης Μποσταντζόγλου παραμένει ένας καλλιτέχνης ανένταχτος, χαρακτηρισμός που λαμβάνει ποικίλες ερμηνείες και προεκτάσεις αν αναλογιστεί κανείς τις επιλογές και την ιδεολογική κατεύθυνσή του.

Γιατί Μποστ;

Η έκδοση των θεατρικών απάντων του Μποστ σε τρεις τόμους μπορούμε να παραδεχθούμε ότι αποτελεί ένα παράτολμο εκδοτικό εγχείρημα σε μια εποχή πλήρους ψηφιοποίησης και σταδιακής απαξίωσης των τεχνών. Ωστόσο, οι εκδότες του Μωβ Σκίουρου, αντιτιθέμενοι στην τάση της εμπορευματοποιημένης τέχνης, διατηρούν και αναδεικνύουν την πίστη τους σε εγχώριες –και πολλές φορές άγνωστες– φωνές οι οποίες, κατά τα λεγόμενα του ίδιου του εκδότη, Σπύρου Παπαϊωάννου, ξεπερνούν κατά πολύ τις ξενόφερτες πρωτοπορίες.

to_sympan_tou_Mpost

Στο πλαίσιο της εμπορεύσιμης τέχνης, θα λέγαμε ότι εντάσσεται και η ίδια η επιλογή του ψευδωνύμου «Μποστ», που σκαρφίστηκε ο Μέντης για να σχολιάσει με τον δικό του μοναδικό τρόπο την ξενομανία της ελληνικής κοινωνίας.

Η επιλογή του επαληθεύεται, από αρκετά παραδείγματα στεγνής ελληνικής αδαημοσύνης, όπως μας εξομολογήθηκαν ο ηθοποιός, Θανάσης Παπαγεωργίου κι ο εκδότης του Μωβ Σκίουρου, Σπύρος Παπαϊωάννου, όταν αρκετοί αναρωτιούνται γιατί το Θέατρο Στοά ανεβάζει Γερμανούς θεατρικούς συγγραφείς ή ρωτούν ακόμη για την έκδοση νέας μετάφρασης του μποστικού έργου (!)

Η παρωδία του Μποστ

Αναλογικά με το «ὀνομαστὶ κωμῳδεῖν» του Αριστοφάνη, ο Μποστ επιχειρεί το ονομαστί σατιρίζειν». Ωστόσο, όπως σημειώνει η Καίτη Διαμαντάκου: «ο Μποστ είναι ο μόνος Νεοέλληνας συγγραφέας που, κατά το παράδειγμα του Αρχαιοέλληνα ομοτέχνου του, δοκίμασε συστηματικά τα παραδοσιακά παρωδιακά εργαλεία σε τελείως διαφορετικά ειδητικά πεδία (στην αρχαία τραγωδία με τη Μήδεια, στο διδακτικό μελόδραμα με τη Φαύστα, στο δραματικό ειδύλλιο με τη Μαρία Πενταγιώτισσα, στην ελισαβετιανή τραγωδία με το Ρωμαίος και Ιουλιέτα, στην τρέχουσα κινηματογραφική παραγωγή και γενικότερα καλλιτεχνική πρακτική με το Ημερολόγιο μιας χήρας, στην κλασική ευρωπαϊκή λογοτεχνία με τον –άπαιχτο και αδημοσίευτο— Δον Κιχώτη

.to_sympan_tou_Mpost

Η σατιρική μίμηση μετουσιώνεται από τον Μποστ σε πολιτικοποιημένη τέχνη. Μέσα στα πλαίσια μιας «λαϊκής» παρωδίας, εύληπτης από όλους και φαινομενικά ελαφριάς ο Μέντης Μποσταντζόγλου επιτυγχάνει να στηλιτεύσει και να καυτηριάσει τα κακώς κείμενα της ελληνικής κοινωνίας, τον μικροαστισμό και τις ταξικές αντιθέσεις κατά τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, τον καθωσπρεπισμό, την επιρρέπεια στον νεοπλουτισμό, την ξενομανία, και την έντονη εξάρτηση της χώρας από τον ξένο παράγοντα.

Εκτός της κοινωνικής σατιρικής κριτικής, διακωμωδεί όχι μόνο τη δεξιά παράταξη, τη διαρκή εθνικόφρονα τάση της και την συμφωνία της ως προς το θεσμό της βασιλείας, αλλά και την αριστερά στην οποία ανήκει ο ίδιος.

Σημάδια καθιέρωσης

Ο Μποστ καθιερώνεται μέσω των τριών χαρακτηριστικών «ηρώων» των γελοιογραφιών του: την αρχαιοπρεπή Μαμά Ελλάδα και τα παιδιά της, τον Πειναλέοντα και την Ανεργίτσα, οι οποίοι παρουσιάστηκαν στη στήλη του «Το μποστάνι του Μποστ» το 1959.

Οι ήρωες φορώντας κουρέλια για ρούχα, σκιαγραφούνται εξαθλιωμένοι ενώ σχολιάζουν σε ανορθόγραφα γραμμένα στιχάκια την επικαιρότητα, ισχυρό δείγμα μποστικής κριτικής ενάντια στην επιβολή της καθαρεύουσας και διακωμώδησης του ημιμαθή Έλληνα που προσπαθεί να τη χρησιμοποιήσει έναντι της «ύποπτης» δημοτικής. Εκτός από τις τρεις αυτές μορφές καρικατούρας, στο έργο του Μποστ συναντάμε ήρωες από την αρχαιότητα, το Βυζάντιο και τον πόλεμο του 1940.

Στα θεατρικά έργα, εν αντιθέσει με τις ανορθόγραφες γελοιογραφίες του, ο Μποστ εφαρμόζει τον ισοπεδωτικό δεκαπεντασύλλαβο στίχο ο οποίος εμπεριέχει όλα τα μυστικά για το ανέβασμα των έργων του. Ο επαναλαμβανόμενος ρυθμός που δημιουργεί ο δεκαπεντασύλλαβος στίχος και η ομοιοκαταληξία οδηγούν στην κλιμάκωση και στη λεπτή ισορροπία ανάμεσα στο γελοίο και το χιουμοριστικό.

Τέλος, στο ύφος των ζωγραφικών του έργων, είναι εμφανής η βαθιά επίδραση της λαϊκής τέχνης, ιδιαίτερα του Θεόφιλου και του Θεάτρου Σκιών με εμφανή την παρείσφρηση υπερρεαλιστικών στοιχείων.

Υ.Γ Αναμένουμε με ανυπομονησία τη νέα μποστική παράσταση που θα ανέβει στο Θέατρο Στοά με το νέο έτος! 

Συντάκτης: Ιωάννα Φούσκη,

Influence:

Αρθρογράφος του flowmagazine.gr.