Θεωρία του Νου: Μπορούμε να διαβάσουμε τις σκέψεις των άλλων;

Συντάκτης: Φλώρα Φωκά

Συχνά παρατηρούμε τον εαυτό μας να προσπαθεί να επεξεργαστεί, να αναλύσει και να βγάλει συμπεράσματα για τις σκέψεις των άλλων ανθρώπων γύρω μας. Στ’ αλήθεια όμως μπορούμε να διαβάσουμε τις σκέψεις των άλλων;

Μπορεί κάποιοι να θυσιάζουν περισσότερο χρόνο από κάποιους άλλους στο να κατασκευάζουν θεωρίες για το πως συμπεριφέρονται οι γύρω τους, είναι όμως δύσκολο κάποιος να ξεφύγει εντελώς από αυτήν την γνωστική επεξεργασία. Η συγκεκριμένη διαδικασία λειτουργεί ως ένας εξελικτικός μηχανισμός κατανόησης του εαυτού και των υπολοίπων γύρω μας και αποτελεί καθοριστικό παράγοντα αυτό-οργάνωσης. Αυτό το είδος της θεωρητικής κατασκευής που αποτελεί τον πυρήνα της καθημερινής (λαϊκής-μη επιστημονικής) ψυχολογίας είναι γνωστό ως Θεωρία του Νου, ένας όρος που προέρχεται από μια μελέτη της συμπεριφοράς των χιμπατζήδων, αλλά συνεπάγεται λεκτικές και εννοιολογικές ικανότητες.

Πιο συγκεκριμένα, η Θεωρία του Nου αναφέρεται στην ικανότητα κατανόησης των επιθυμιών, των προθέσεων, των πεποιθήσεων και των ψυχικών καταστάσεων των άλλων και είναι μια ικανότητα που αναπτύσσεται μεταξύ 3 – 5 ετών σε τυπικά αναπτυσσόμενα παιδιά. 

Η Θεωρία του Νου περιλαμβάνει την σκέψη για την σκέψη, αλλά ταυτόχρονα αναφέρεται στην ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε ότι οι σκέψεις και οι πεποιθήσεις των άλλων ανθρώπων μπορεί να είναι διαφορετικές από τις δικές μας και να λαμβάνουμε υπόψιν τους παράγοντες που οδήγησαν σε αυτές τις ψυχικές καταστάσεις. Ωστόσο, οι προβλέψεις μας για το τι μπορεί να συμβαίνει στο μυαλό ενός άλλου ατόμου είναι απλές εικασίες. Ενώ μπορούμε να κάνουμε υποθέσεις, δεν έχουμε άμεσο τρόπο να γνωρίζουμε τι ακριβώς σκέφτεται ένα άτομο.

Η Θεωρία του Νου στα πρώιμα αναπτυξιακά στάδια

Κατά την παιδική ηλικία και την πρώιμη παιδική ηλικία, τα παιδιά μαθαίνουν τις πρώτες δεξιότητες που θα χρειαστούν για να αναπτύξουν τη θεωρία του νου αργότερα, όπως η προσοχή στους ανθρώπους και η αντιγραφή των συμπεριφορών τους. Μεταξύ των ηλικιών 4-5 ετών, τα παιδιά αρχίζουν πραγματικά να εικάζουν τις σκέψεις των άλλων και αυτό είναι το σημείο που αναδύεται η Θεωρία του Νου.

Οι γνωστικές επεξεργασίες, που κατακτώνται διαδοχικά από τις λιγότερο προς τις περισσότερο δύσκολες, ξεκινούν από την συνειδητοποίηση από το παιδί ότι οι άλλοι έχουν διαφορετικές επιθυμίες και για να κατακτήσουν αυτό που θέλουν, οι άνθρωποι μηχανεύονται και εφαρμόζουν διαφορετικούς τρόπους.

Στη συνέχεια, τα παιδιά αντιλαμβάνονται πως οι άλλοι διαπνέονται επίσης από διαφορετικές πεποιθήσεις για το ίδιο αντικείμενο, και ότι οι ενέργειες των ανθρώπων βασίζονται στο τι πιστεύουν ότι πρόκειται να συμβεί.

Στο επόμενο στάδιο τα παιδιά αναγνωρίζουν, πως οι άνθρωποι μεταξύ μας έχουμε διαφορετική πρόσβαση στη γνώση και αν κάποιος δεν έχει δει κάτι, θα χρειαστεί επιπλέον πληροφορίες για να το καταλάβει.

Στο τέταρτο στάδιο κατακτιέται η επίγνωση ότι οι άλλοι μπορεί να έχουν σχηματίσει ψευδείς πεποιθήσεις για ένα γεγονός, οι οποίες να διαφέρουν από την πραγματικότητα.

Στο τελευταίο στάδιο, τα παιδιά πλέον μπορούν να αναγνωρίσουν ότι οι άλλοι άνθρωποι μπορούν να κρύψουν τα συναισθήματά τους και να αισθανθούν ένα διαφορετικό συναίσθημα από αυτό που δείχνουν.

Ένα από τα πρώτα σημάδια που αποδεικνύει ότι ένα μικρό παιδί έχει αναπτύξει την Θεωρία του Νου είναι το ψεύδος. Όταν ένα παιδί ισχυρίζεται παραπλανητικά ότι, για παράδειγμα, «ο μπαμπάς είπε ότι μπορώ να φάω παγωτό», διακρίνεται εμφανώς η ικανότητα να διακρίνει το ίδιο το παιδί, ποια σκέψη υπάρχει στο μυαλό των άλλων γύρω του, και στη συγκεκριμένη περίσταση ενδεχομένως της μητέρας. 

Ενώ το ψέμα μπορεί να μην είναι κοινωνικά επιθυμητό, η ικανότητα να γνωρίζουμε τι σκέφτονται οι άλλοι είναι μία σημαντική κοινωνική ικανότητα. Σχετίζεται άμεσα με την ενσυναίσθηση, τη συνεργατικότητα, και την φροντίδα των άλλων όταν την χρειάζονται.

Δοκιμασία Ψευδών Πεποιθήσεων

Οι ψυχολόγοι εκτιμούν την ανάπτυξη της Θεωρίας του Νου σε ένα παιδί, εκτελώντας ένα  στο πεδίο των ψευδών πεποιθήσεων. Σε δοκιμές «ψευδών πεποιθήσεων», ο ερευνητής ζητάει από το παιδί να παρατηρήσει δύο μαριονέτες: την Sally και την Anne. Η πρώτη μαριονέτα, η Sally, τοποθετεί έναν βόλο σε ένα καλάθι και βγαίνει από το δωμάτιο. Στην συνέχεια, ενώ η Sally λείπει, ακολουθεί η Anne η οποία βγάζει τον βόλο από το καλάθι και τον βάζει μέσα σε ένα κουτί. Μόλις η Sally επιστρέφει θέλει να παίξει με τον βόλο. Σε αυτό το σημείο ο ερευνητής ρωτάει το παιδί πού πιστεύει ότι θα κοιτάξει η Sally για να βρει τον βόλο.

Τα παιδιά αξιολογούνται θετικά στο τεστ, αν πουν ότι η Sally  θα κοιτάξει στο καλάθι. Αυτό αποδεικνύει, ότι τα παιδιά κατανοούν, πως η Sally έχει σχηματίσει λάθος εντύπωση για το που βρίσκεται ο βόλος.

Είναι σημαντικό ότι η θεωρία του Νου δεν είναι ένα φαινόμενο με ακραίες αποκλειστικά απολήξεις. Ένα άτομο μπορεί να κατανοήσει τις ψυχικές καταστάσεις των άλλων σε ορισμένες καταστάσεις, όπως η δοκιμασία των ψευδών πεποιθήσεων, αλλά να δυσκολεύεται σε κάποια από  τις υπόλοιπες δοκιμασίες. Μια ιδιαίτερα απαιτητική δοκιμασία της θεωρίας του Νου, περιλαμβάνει την προσπάθεια αξιολόγησης της συναισθηματικής κατάστασης κάποιου με βάση μόνο τις φωτογραφίες των ματιών τους.

Δυσκολίες στην Ανάπτυξη της Θεωρίας του Νου

Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένες ομάδες παιδιών που εμφανίζουν δυσκολίες στην ανάπτυξη της Θεωρίας του Νου. Παιδιά με διαταραχή αυτιστικού φάσματος, παιδιά με δυσκολίες κοινωνικής επικοινωνίας, παιδιά με διαταραχή ελλειμματικής προσοχής – υπερκινητικότητας. Τα παιδιά με αυτισμό, για παράδειγμα, αναπτύσσουν τη θεωρία των δεξιοτήτων του νου με διαφορετική σειρά από ότι στην τυπική ανάπτυξη. Η κατανόησή τους για τα «κρυμμένα συναισθήματα» αναδύεται προτού καταλάβουν τις «ψευδείς πεποιθήσεις». Επιπλέον, τα κωφά παιδιά δυσκολεύονται στην ανάπτυξη της Θεωρίας του Νου, όταν δεν εκτίθενται μέχρι να ξεκινήσουν το σχολείο στη νοηματική γλώσσα. Αυτές οι ομάδες παιδιών χρειάζονται συχνά θεραπεία για να τους βοηθήσουν να αναπτύξουν τη Θεωρία του Νου.

Πολλές έρευνες δείχνουν, ότι διαφορετικές πτυχές της γλώσσας είναι σημαντικές για την ανάπτυξη της Θεωρίας του Νου. Αυτές περιλαμβάνουν την επικοινωνία σε κοινωνικά πλαίσια, όπως μεταξύ μητέρας και παιδιού ή σε αλληλεπιδράσεις με άλλους, γνώση λέξεων και εννοιών που αναφέρονται σε νοητικές καταστάσεις και σύνθετη γραμματική, ειδικά δομές προτάσεων που χρησιμοποιούνται για την έκφραση ψυχικών καταστάσεων.

Ακόμη, καθώς η Θεωρία του Νου επεκτείνεται και στην ενήλικη ζωή, μπορούμε να παρατηρήσουμε μειωμένη ικανότητα στη Θεωρία του Νου σε άτομα με την νευρολογική αναπτυξιακή διαταραχή Asperger

Επιπλέον, άτομα με σχιζοφρένεια, ψυχική διαταραχή που χαρακτηρίζεται από απώλεια επαφής με την πραγματικότητα, αγωνίζονται επίσης με την Θεωρία του Νου. Παρομοίως με τα άτομα με Αυτισμό ή Asperger, τα άτομα με σχιζοφρένεια αποκαλύπτουν ένα σταθερό έλλειμα στην ανάπτυξη της Θεωρίας του Νου, όπως αποκαλύπτεται κατά την διάρκεια δοκιμασιών «ψευδών πεποιθήσεων».

Ομοίως, τα άτομα με κατάθλιψη παλεύουν με τη Θεωρία του Νου και βιώνουν ελλείμματα στην ενσωμάτωση των συμφραζομένων πληροφοριών σχετικά με άλλους ανθρώπους, καθώς και ελλείμματα στη θεωρία της αποκωδικοποίησης του μυαλού.

Γιατί είναι σημαντική η ανάπτυξη της Θεωρίας του Νου;

Η θεωρία του Νου είναι ένας σημαντικός μηχανισμός που επιτρέπει την ανθρώπινη κοινωνική αλληλεπίδραση. Διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην επίλυση συγκρούσεων και στην ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων. Η πλοήγηση στον κοινωνικό κόσμο απαιτεί την εξαγωγή ρεαλιστικών συμπερασμάτων και προσεγγίσεων για το περιεχόμενο του μυαλού των άλλων ανθρώπων και την ικανότητα να αναπαριστούμε στον δικό μας νου τις σκέψεις, τις πεποιθήσεις και τις προθέσεις των άλλων.

Κάθε φορά που αλληλεπιδράτε και μιλάτε στο παιδί σας, έχετε την ευκαιρία να εκφράσετε με λόγια αυτό που σκέφτεστε και αισθάνεστε. Αυτοί οι τύποι συνομιλιών θα εμβαθύνουν την κατανόησή του για τις δικές του σκέψεις και συναισθήματα, όπως επίσης πως οι άλλοι άνθρωποι μπορεί να έχουν διαφορετικές σκέψεις και συναισθήματα από τα δικά του και πως όλοι ενεργούμε με βάση αυτό που σκεφτόμαστε και αισθανόμαστε.

Συντάκτης: Φλώρα Φωκά,

Influence:

Οι βασικές σπουδές  που απέκτησα έχουν ως αντικείμενο την  Ελληνική Φιλολογία και Γλωσσολογία στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Τρέφω μεγάλο ενδιαφέρον για την ανάλυση και επεξεργασία κειμένων…