Σταύρος Ξαρχάκος, Ο ευγενής συνθέτης του λαού

Συντάκτης: Δανάη Λιάκου

Σταύρος Ξαρχάκος, Ο ευγενής συνθέτης του λαούΜέσα στην Αγία Τριάδα της νεότερης ελληνικής μουσικής κατατάσσει ο εξαίρετος στιχουργός Μάνος Ελευθερίου τον Σταύρο Ξαρχάκο. Στα χνάρια τους αλλά χωρίς καμία απολύτως αίσθηση αντιγραφής ή μίμησης, ο μουσουργός αυτός ολοκληρώνει ουσιαστικά το εργό αυτών των δύο μεγάλων δημιουργών (Θεοδωράκη, Χατζηδάκι). Ομορφαίνει το μουσικό σκηνικό περίπου από τις αρχές της δεκαετίας του ’60. Αφουγκράζεται τα μηνύματα της εκάστοτε εποχής, αποδίδοντας την αρχοντιά και τη λεβεντιά της αρχέγονης φυλής μας, όπως αυτά ήταν διακριτά πριν από την σημερινή πολτοποίηση και διαστρέβλωση της σύστασής μας ως έθνος.

Αρπάζει με την ορμή και τη φλόγα του ενθουσιώδη νέου τα φτερά του που ‘ναι καμωμένα από νότες και πετάει πάνω από τον ελληνικό ουρανό. Αναδεύει μυρωδιές και χρώματα μέσα σ’ έναν αέναο κυκλικό χορό που θα εξευμενίσει τις ψυχές για να μας πει το αμάν του αμαρτωλού πάθους και το αμήν της θρησκευτικής κατάνυξης. Είναι από τις πιο σημαντικές και συνάμα πιο διακριτικές φιγούρες της καλλιτεχνικής σκηνής που είναι πάντα παρών και εμφανίζεται μόνο στο τέλος, για να μας επιβεβαιώνει πώς η σεμνότητα είναι ίδιον των σπουδαίων.

Ήχοι και εικόνες της παιδικής ψυχής

Σταύρος Ξαρχάκος, Ο ευγενής συνθέτης του λαού

Ο Σταύρος Ξαρχάκος γεννήθηκε στις 14 Μαρτίου 1939 στην Αθήνα. Μεγάλωσε σε ένα σπίτι στα Εξάρχεια. Ακριβώς απέναντι βρισκόταν μια ταβέρνα που τα Σαββατοκύριακα πλημμύριζε από τις αδέσποτες μελωδίες των πλανόδιων μουσικών που έφτιαχναν το ωραιότερο λαϊκορεμπέτικο «κέντημα» του δρόμου. Αυτές οι μουσικές αλητείες που γοήτευαν τ’ αυτιά του έμπλεκαν με τις ζακυνθινές καντάδες τις γιαγιάς του και τους βυζαντινούς δρόμους που έμαθε στο ψαλτήρι της εκκλησίας, φτιάχνοντας ένα μοναδικό μουσικό μωσαϊκό ριζωμένο στο μυαλό και την καρδιά του.

Σπούδασε στο Ωδείο Αθήνων και από εκεί έκανε μετάβαση στο Παρίσι και αργότερα στο Julliard School of Music της Νέας Υόρκης. Όπου κι αν κατοικεί, πάντα δίπλα του, σαν μια απαραίτητη προϋπόθεση της συμπαντικής μοίρας, υπάρχει ένα σχολείο με τις παιδικές φωνές να τιτιβίζουν στο κεφάλι του σαν τα πουλάκια της άνοιξης. Ο ίδιος έχει πει: «Ο ήχος γνώριμος και αναρωτιέμαι τι θα γινόμουνα χωρίς αυτόν.».

Μελωδικός οργασμός δημιουργίας

Το σύνθημα εκκίνησης στο μουσικό στίβο για το Ξαρχάκο το έδωσε ο Χατζιδάκις, όταν το 1962 αρνήθηκε να γράψει τη μουσική για την ταινία του Ντίνου Δημόπουλου «Το ταξίδι», αντιπροβάλλοντας το Ξαρχάκο. Η επόμενη χρονιά τον βρήκε να συνθέτει μουσική για «τα Κόκκινα Φανάρια» και ύστερα τη «Λόλα», σημειώνοντας θρυλικές επιτυχίες όπως «Χάθηκε το φεγγάρι» με την ακατέργαστη στεντόρια φωνή της πρωτοεμφανιζόμενης Βίκυς Μοσχολιού. Γράφει το «Καλντερίμι» με τη βαθιά ερμηνεία της Πόλυς Πάνου, το «Παράπονο» με τη σπαραχτική Τζένη Καρέζη και άλλα κομμάτια ορχηστρικά και μη. Μας ανταριάζει με το «Χορό του Σάκαινα» και το βαρύ σεβνταλίδικο χασάπικο σε μια εξαιρετική απόδοση χορογραφίας των Καρέζη, Νίκου Κούρκουλου και Νίκου Φέρμα κάτω από τον ήχο της αλανιάρικης πενιάς του Ζαμπέτα.

Σταύρος Ξαρχάκος, Ο ευγενής συνθέτης του λαού

Από εκεί και έπειτα ο δρόμος για το Ξαρχάκο ήταν στρωμμένος με ροδοπέταλα από νότες αλλά και πάρα πολλή και σκληρή δουλειά που απέδωσε μοναδικούς μουσικούς καρπούς. Έχει ντύσει μουσικά περίπου 21 κινηματογραφικές ταινίες και 15 τηλεοπτικές σειρές με κομμάτια ανεπανάληπτα όπως «Όνειρο δεμένο», «Στου Όθωνα τα χρόνια», «Φτωχολογιά», «Άπονη Ζωή» και τόσα άλλα. Έχει συνεργαστεί με σπουδαίους στιχουργούς όπως οι Λευτέρης Παπαδόπουλος, Βαγγέλης Γκούφας, Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου και πολλοί ακόμα. Ο Μάνος Ελευθερίου δυστυχώς έγραψε μόνο ένα τραγούδι σε μουσική δική του, το οποίο όμως έγινε ένας μουσικός ύμνος γεμάτος λυγμό, «Είναι αρρώστια τα τραγούδια».

Με το Νίκο Γκάτσο είχε την πιο στενή συνεργασία λόγω της μακροχρόνιας φιλίας που τους συνέδεε και μαζί ζωγράφισαν τα ομορφότερα μουσικά τοπία με λόγο και μουσική σαν μια άρρηκτη ενότητα, δίνοντας την αίσθηση μιας αδιατάραχτης αρμονίας. Η ταίνια του Κώστα Φέρρυ το 1983, «Ρεμπέτικο» γέννησε τραγούδια-λουλούδια που ανθίζουν ακόμα μέσα στο χρόνο, όπως «Το δίχτυ», «Καίγομαι-Καίγομαι», «Μπουρνοβαλιά» με την επιβλητική Σωτηρία Λεονάρδου και άλλα. Πρόκειται για μια κατάθεση μέσα από την τέχνη πώς η ζωή κερδίζεται με αυτήν ακριβώς την αμεσότητα που προκύπτει από τα αγιασμένα ρεμπέτικα τραγούδια και πώς η μόρφωση μόνη της χάνει τη ζωή στα σπουδαιότερα σημεία.

Τραγούδια του έχουν ερμηνεύσει σπουδαίοι ερμηνευτές όπως Πάνος Γαβαλάς, Γρηγόρης Μπιθικώτσης, Γιώργος Νταλάρας, Δήμητρα Γαλάνη, Γιάννης Πάριος και πολλοί ακόμα. Το μουσικό του εύρος εκτείνεται από τα λαϊκά αλλά φτάνει ως τη θεατρική μουσική όπως «Το μεγάλο μας τσίρκο» το 1972 αλλά και τα συμφωνικά έργα και τα κονσέρτα. Έχει αποσπάσει διάφορα βραβεία για την καλλιτεχνική του προσφορά και από το 1995 διευθύνει την Κρατική Ορχήστρα.Ελληνικής Μουσικής. Από το 1994 φέρει τον τίτλο του Διδάκτωρος Καλών Τεχνών στο Πανεπιστήμιο Adelphi της Νέας Υόρκης.

Σταύρος Ξαρχάκος, Ο ευγενής συνθέτης του λαούΗ Ελλάδα κλεισμένη στις νότες

Ο Μάνος Χατζιδάκις κάποτε σε κάποιο ταξίδι τους μαζί στο τόπο καταγωγής του Ξαρχάκου, στη Βάθεια Λακωνίας, αρμενίζοντας την οικουμένη ως το τέρμα, εκεί που έφτανε το μάτι, του είπε: « Αφού κατάγεσαι από εδώ, οι ευθύνες σου στη ζωή είναι πολύ μεγάλες.» . Αυτή η φράση στο ψυχισμό του Ξαρχάκου που είχε όνειρα και ανησυχίες, λειτούργησε σαν δύναμη και προτροπή για την καλλιτεχνική αντανακλάση της συλλογικής εκφρασής του ελληνικού λαού αλλά και ταυτόχρονα και σαν φρένο του υποχρεωτικού σεβασμού απέναντι σ΄αυτόν. Είχε χρέος να δώσει πνοή στα σπουδαία της ζωής, σαν την ομορφιά που αντίκρυζε ο Χατζιδάκις από το σημείο αυτό, πράγματα αληθινά και μεγάλα μέσα στην ταπεινότητά τους και που όμως πολλοί θεωρούν ασήμαντα ή ακόμα και δεδομένα.

Σταύρος Ξαρχάκος, Ο ευγενής συνθέτης του λαού

Ο Ξαρχάκος κράτησε σαν φυλαχτό τη κουβέντα του Χατζιδάκι. Χρησιμοποίησε το λαϊκό και δημοτικό ήχο με την ευλάβεια και την προσοχή που δείχνει ο μεταλλωρύχος σε ένα ακατέργαστο διαμάντι και με όπλο το ταλέντο και την εφηβική του λαχτάρα για δημιουργία, ανέδειξε την Ελλάδα μας. Από τα εμβληματικά κομμάτια όπως «Μάνα μου Ελλάς», «Νυν και αει», «Πώς να σωπάσω», το φως και την ελπίδα που πηγάζει από κομμάτια όπως «Υπομονή», «Βάλε κι άλλο πιάτο στο τραπέζι», τον έρωτα και το τρυφερό του πρόσωπο στα «Παλικαράκι που λιωσα», «Ένα πρωινό», σε κάθε γωνιά και σε κάθε τραγούδι παραμονεύει χρώμα ελληνικό.

Γράφει συνθέσεις καθηλωτικές που αποπνέουν κάτι πολύ αυθεντικό, μια αγωνιστικότητα και συνάμα έναν ερωτισμό για κάθετι όμορφο που συντελλεί στην γοητεία της χώρας μας. Πρόκειται για τον ήχο που κάνει ο έρωτας για την ίδια τη ζωή σε κάθε όμορφη και άσχημη έκφανσή της και αυτός πάντα σε μια αιώνια και αναπόφευκτη σχέση με τη σιωπή. Είναι μελωδίες με ποικιλομορφία που σου γραπώνουν τη ψυχή πότε ημερεύοντάς την και πότε παρακινώντας την να ξυπνήσει από το λήθαργο της παραπλανητικής ιστορικής ησυχίας.

Σταύρος Ξαρχάκος, Ο ευγενής συνθέτης του λαού

Ένας μορφωμένος λαϊκός

Ο φίλος του Κώστας Βαρώτσος, γλύπτης και καθηγητής στην Αρχιτεκτονική Σχολή του ΑΠΘ λέει για εκείνον: «..Η μουσική βγαίνει από τους πόρους του δέρματός του.. Νομίζω ότι σκοπός του θα ήταν, αν μπορούσε, να «φάει» τον ήχο των οργάνων για να τον μεταβολίσει και μετά να σ’ τον δώσει…». Ο Ξαρχάκος είναι ο αιώνιος έφηβος που σαν ένας σύγχρονος Δον Κιχώτης δεν έχει επιτρέψει στον εαυτό του να επαναπαυτεί στις δάφνες του και να ξεχάσει πώς είναι να αμφιβάλεις, να ρωτάς, να δημιουργείς, να κάνεις λάθος και να απογοητεύεσαι ενώ ετοιμάζεσαι να δοκιμάσεις ξανά την επόμενη ελεύθερη πτώση.

Διαθέτει μια σπάνια καλλιέργεια πνεύματος αλλά την ίδια στιγμή φρόντισε μέσα σε όλα αυτά τα χρόνια να κρατάει μια άμεση σχέση με τον κόσμο. Πότε δεν φόρεσε τις ελιτίστικες παρωπίδες της μόρφωσής του. Επιδίωκε πάντα σχέση ουσιαστική με το κοινό, κάτι το οποίο αποτυπώνεται ολοκάθαρα στις μουσικές του. Κατάφερε να δημιουργεί μια μυσταγωγία με αρώματα από ελληνικά καλοκαίρια, φτωχογειτονιές, καφενεδάκια, αμαρτίες ανθρώπων, προσευχές και κλάμματα σε μάτια παραπονεμένα και όλα αυτά σε μια αιώνια συγκατοίκηση με το χρόνο.

Αν βουλιάξουμε, θα το κάνουμε τραγουδώντας

Κολλημένος με τα δάχτυλα στο πιάνο συνέθεσε τόσες μελωδίες μέσα σε τόσα χρόνια πορείας αφήνοντας ανεξίτηλο σημάδι στο μουσικό χάρτη. Είναι τραγούδια ζωντανά, αυτόνομα πια σαν το καράβι που βγαίνει από το λιμάνι και ακολουθεί πια τη δική του πορεία. Έτσι και τα κομμάτια αυτά χαράσουν τη δική τους διαδρομή και είναι ακόμα εδώ, ολοζώντανα να σπαρταράνε σαν τα ψάρια κάθε φορά που τρυπώνουν στα πλήκτρα ενός πιάνου ή στα τάστα της κιθάρας και του μπουζουκιού. Δεν είναι μουσειακό είδος προηγούμενων δεκαετιών, ούτε απλή ιστορική αναδρομή.

Σταύρος Ξαρχάκος, Ο ευγενής συνθέτης του λαούΕίναι τραγούδια σύγχρονα και οφείλουμε να τα διατηρήσουμε έτσι. Είναι βέβαιο, ότι σε περίπτωση πολέμου τα αληθινά πυρομαχικά μας είναι ακριβώς αυτά, δηλαδή ο πολιτισμός μας. Αυτός για τον οποίον ευτυχώς φρόντισαν για εμάς πριν από εμάς τόσο φωτισμένοι άνθρωποι, όπως ο Σταύρος Ξαρχάκος. Ευχή όλων να μας παίρνει από το χέρι για πολλά χρόνια ακόμα και να μας κάνει να βλέπουμε αυτό που εκείνος ονειρεύεται κάθε βράδυ σαν πέφτει να κοιμηθεί πλημμυρισμένος από μουσικές.

Συντάκτης: Δανάη Λιάκου,

Influence:

Αρθρογράφος του flowmagazine.gr.