Σωκράτης: Αναζητώντας την αλήθεια μέσα από τη μαιευτική μέθοδο

Συντάκτης: Σάννα Νάνου, Φιλόλογος και Επιμελήτρια – Διορθώτρια Κειμένων

Σωκράτης: Αναζητώντας την αλήθεια μέσα από τη μαιευτική μέθοδοΟ Σωκράτης γεννήθηκε γύρω στο 470 π.Χ. στην Αθήνα. Ο πατέρας του ήταν γλύπτης και η μητέρα του μαία. Σύντομα αφιερώθηκε σε αυτό που θεωρούσε αποστολή της ζωής του, τη φιλοσοφία. Από το εικοστό ή τριακοστό έτος της ηλικίας του άσκησε το φιλοσοφικό του έργο στην Αθήνα, μέχρι τα εβδομήντα του, που κατηγορήθηκε ότι απαρνείται τους θεούς της πόλης, ότι εισάγει νέους θεσμούς, και ότι διαφθείρει την αθηναϊκή νεολαία. Με αυτές τις κατηγορίες, οι οποίες ήταν αναληθείς και αβάσιμες, καταδικάστηκε σε θάνατο και εκτελέστηκε.

Στην αγορά των Αθηνών…

Ο Σωκράτης δεν συγκρότησε κάποια φιλοσοφία, δηλαδή κάποιο φιλοσοφικό σύστημα. Ήταν δημιουργός φιλοσοφικών τάσεων και φιλοσοφικής μεθόδου. Ποτέ δεν κατέγραψε τις απόψεις του. Η μέθοδος του φιλοσοφείν ήταν γι’ αυτόν μέθοδος του διαλέγεσθαι. Συνήθιζε να κατεβαίνει καθημερινά στην αγορά των Αθηνών ή οπουδήποτε αλλού βρίσκονταν συγκεντρωμένοι άνθρωποι, και εκεί να εμπλέκεται σε διάλογο με οποιονδήποτε ήταν πρόθυμος να συζητήσει μαζί του για τα σοβαρά προβλήματα της ζωής και του θανάτου. Ο Σωκράτης δεν έπαιρνε χρήματα, όπως οι Σοφιστές, και έμεινε πάντα φτωχός. Δεν ανέπτυσσε μακροσκελείς λόγους, όπως οι Σοφιστές, ούτε κατηγορητήρια και μονολόγους. Δεν μονοπωλούσε ποτέ τη συζήτηση, και συχνά η άλλη πλευρά ήταν που έλεγε τα περισσότερα κατά τη συνομιλία.

  • Ο ίδιος διατύπωνε μόνο ερωτήσεις και σχόλια, παρέμενε όμως πάντα κύριος της συζήτησης και την κατεύθυνε σε γόνιμους δρόμους. Η συζήτηση προχωρούσε κυρίως με τη μέθοδο των ερωταποκρίσεων, δηλαδή με έξυπνες ερωτήσεις ο Σωκράτης έβγαζε συμπεράσματα και έφερνε στο φως τις σκέψεις του συνομιλητή του, διορθώνοντας, ανασκευάζοντας ή αναπτύσσοντάς τες. Η λεγόμενη μαιευτική μέθοδος συνίστατο στο να ωθήσει τον μαθητή να διατυπώσει μία γενική γνώμη και να αποδείξει σταδιακά κατά τη ροή της συζήτησης ότι αυτή η γνώμη είναι ανεπαρκής. Ο μαθητής τότε αναγκαζόταν να διατυπώσει μία άλλη γνώμη που στην ουσία βελτίωνε την προηγούμενη φτάνοντας πιο κοντά στην αλήθεια. Μέσα από τον έλεγχο μπορεί να χρειαζόταν να διατυπώσει και μία τρίτη, ενώ και η τελευταία που προτείνονταν κατέρρεε. Αναμφίβολα, η αξία αυτής της σωκρατικής μεθόδου έγκειται στη ανάδυση των συγκεχυμένων και σφαλερών αντιλήψεων και τελικά στην εκρίζωσή τους. Αξίζει να σημειωθεί ότι, κατά τη διαδικασία αυτή, δηλαδή της ομολογίας της αγνοίας του συνομιλητή, ο Σωκράτης είναι φιλικός, πράος και πλήρης κατανόησης, δηλαδή τηρεί μία άψογη παιδαγωγική στάση. Η απάντηση μάλιστα των ερωτημάτων είναι κάτι το απλό σε αντίθεση με το δύσκολο έργο του καθοδηγητή. Εάν λοιπόν ο ερωτών καθοδηγεί σωστά, γίνονται εύκολες και οι απαντήσεις. Η μαιευτική μέθοδος επηρέασε καταλυτικά τη σύγχρονη παιδαγωγική, η οποία αφιερώνει ιδιαίτερο χρόνο στο πώς θα διατυπωθεί σωστά η ερώτηση, ώστε να εκμαιευθεί η σωστή απάντηση.
  • Ένα άλλο γνώρισμα της διδασκαλίας του Σωκράτη ήταν η λεγόμενη σωκρατική ειρωνεία. Όλες οι συζητήσεις ξεκινούσαν από τη δήλωση του Σωκράτη ότι βρίσκεται σε πλήρη άγνοια για το υπό συζήτηση θέμα και ότι ανυπομονεί να διδαχτεί από τη σοφία του συνομιλητή του. Η άγνοια αυτή που δηλωνόταν από τη μεριά του δεν έκρυβε υποκρισία. Είχε βαθιά εντυπωσιαστεί από την επισήμανση ότι όχι μόνο αυτός, αλλά και όλοι οι άλλοι οι άνθρωποι ζουν ως κυρίως έχοντας άγνοια των πραγμάτων που είναι εξαιρετικά σημαντικό να γνωρίζουν, δηλαδή τη φύση της θεότητας, της ομορφιάς και της αλήθειας. Πίστευε ότι στο μεγαλύτερο μέρος της η δήθεν γνώση του σοφού δεν ήταν παρά επιτηδευμένη άγνοια. Παρ’ όλα αυτά, χρησιμοποίησε αυτή τη διακήρυξη της άγνοιας ως επιθετικό όπλο, που έγινε στα χέρια του ισχυρό ρητορικό όργανο, και τη χρησιμοποίησε αποτελεσματικά εναντίον εκείνων που κόμπαζαν για τη σπουδαιότητα και τη σοφία τους νομίζοντας ότι έχουν γνώση που στην πραγματικότητα δεν είχαν. Με τέτοια πρόσωπα ο φιλόσοφος ξεκινούσε λοιπόν τη συζήτηση γνωστοποιώντας την άγνοιά του και εκδηλώνοντας την επιθυμία του να διδαχτεί από τη σοφία που γνώριζε ότι κατείχαν. Όντες ανυπόμονοι να επιδείξουν τη γνώση, θα έπεφταν ενδεχομένως στην παγίδα να διατυπώσουν κάποιον κατηγορηματικό ισχυρισμό. Ο Σωκράτης θα παρουσιαζόταν ικανοποιημένος με αυτό, θα πρόσθετε όμως ότι υπήρχαν ένα δύο πράγματα που δεν κατανόησε πλήρως και θα προχωρούσε με μερικές επιδέξιες ερωτήσεις στην αποκάλυψη της κενότητας, της επιπολαιότητας ή της άγνοιας των απαντήσεων.

Σωκράτης: Αναζητώντας την αλήθεια μέσα από τη μαιευτική μέθοδοΗ διδασκαλία του Σωκράτη

Σε αδρές γραμμές θα αναφερθούμε σε ορισμένα σημεία της διδασκαλίας του Σωκράτη. Η διδασκαλία του Σωκράτη έχει ηθικό περιεχόμενο. Σ’ αυτό το μοναδικό στοιχείο ο Σωκράτης θύμιζε κάπως με τους σοφιστές. Οι Σοφιστές ήταν αυτοί που εισήγαγαν στην ελληνική φιλοσοφία το πρόβλημα του ανθρώπου και των καθηκόντων του ανθρώπου. Πράγματι, σε αυτά τα προβλήματα επικεντρώνεται και ο Σωκράτης. Παραμερίζει όλα τα ερωτήματα για την αρχή του κόσμου ή τη φύση της έσχατης πραγματικότητας στα οποία εστίασαν με ζήλο οι πρώτοι στοχαστές. Το έργο του Σωκράτη απέβλεπε στη θεμελίωση της αλήθειας πάνω στο λογικό και με τον τρόπο αυτό την επαναφορά της αντικειμενικότητας στην αλήθεια. Εν ολίγοις, μπορούμε να συνοψίσουμε τη θεωρία του Σωκράτη λέγοντας ότι δίδαξε πως όλη η γνώση είναι γνώση μέσα από έννοιες.

Οι Σοφιστές έφεραν την αρχή της υποκειμενικότητας, την αρχή ότι η αλήθεια πρέπει να είναι η αλήθεια μου και το δίκαιο πρέπει να είναι το δίκαιό μου. Πρέπει να είναι προϊόντα της δικής μου σκέψης και όχι πρότυπα που μου επιβάλλονται με αναγκαστικό τρόπο έξωθεν. Ο Σωκράτης διόρθωσε το παραπάνω με την παραδοχή ότι η αλήθεια πρέπει να είναι δική μου αλήθεια, αλλά δική μου σε σχέση με την ικανότητά μου ως λογικό ον, που σημαίνει ότι, αφού το λογικό είναι το καθολικό, δεν πρόκειται για την προσωπική μου αλήθεια αλλά για την καθολική αλήθεια που την έχουν όλα τα λογικά όντα και είναι για όλα τα λογικά όντα έγκυρη. Έτσι, η αλήθεια καθιερώνεται όχι ως απλό υποκειμενικό φαινόμενο, αλλά ως αντικειμενική πραγματικότητα, ανεξάρτητη από τα αντιληπτικά αισθήματα, τις παραξενιές και τις εμμονές του ατόμου.

Από πού προέρχεται η γνώση μας για τον Σωκράτη;

Η γνώση που έχουμε για τον Σωκράτη προέρχεται κυρίως από δύο πηγές, τον Πλάτωνα και τον Ξενοφώντα. Ο Πλάτωνας βάζει στους διαλόγους του τον Σωκράτη ως εκφραστή της δικής του διδασκαλίας, και κατά συνέπεια, οι περισσότερες από τις θέσεις στις οποίες βάζει τον Σωκράτη να διατυπώσει είναι καθαρά πλατωνικά δόγματα τα οποία ο ιστορικός Σωκράτης δεν θα μπορούσε ούτε καν να φανταστεί. Ίσως λοιπόν με μία πρώτη ματιά να φαίνεται ότι δεν υπάρχει δυνατότητα να συναγάγουμε από τους διαλόγους του Πλάτωνα μια αξιόπιστη έκθεση των ιδεών του Σωκράτη. Αλλά με μια προσεκτικότερη έρευνα η εκτίμηση αυτή αποδεικνύεται εσφαλμένη, γιατί οι πρώιμοι διάλογοι του Πλάτωνα γράφτηκαν πριν ο Πλάτωνας αναπτύξει τη δική του φιλοσοφία και όταν ήταν από κάθε άποψη μαθητής του Σωκράτη, με διάθεση μόνο να εκφράσει όσο γίνεται καλύτερα τη σωκρατική θεωρία.

Σωκράτης: Αναζητώντας την αλήθεια μέσα από τη μαιευτική μέθοδοΈνα από τα έργα του Πλάτωνα στο οποίο καταδεικνύεται η μαιευτική μέθοδος του Σωκράτη είναι ο Θεαίτητος (από τις εκδόσεις Δαίδαλος Ι. Ζαχαρόπουλος). Το έργο αυτό πρέπει να ολοκληρώθηκε το 368 ή στις αρχές του 367 π.Χ., λίγο πριν την αναχώρηση του Πλάτωνα για τις Συρακούσες. Σε αυτό τον διάλογο, ο Σωκράτης και Θεαίτητος συζητούν τρεις ορισμούς της γνώσης: τη γνώση ως τίποτα άλλο από αντίληψη, τη γνώση ως αληθή κρίση, και τέλος, τη γνώση ως αληθή κρίση με λόγο. Κάθε ένας από αυτούς τους ορισμούς φαίνεται να μην είναι ικανοποιητικός…

Αν έχεις κάτι δύσκολο να κάνεις, ανάθεσέ το σε έναν τεμπέλη. Θα βρει έναν εύκολο τρόπο να το κάνει.

Αλίμονο σ’ αυτούς που δεν ξέρουν ότι δεν ξέρουν αυτά που δεν ξέρουν.

Εκείνος που περισσότερο μοιάζει με Θεό είναι εκείνος που δεν εξαρτάται από τίποτα.

Καλύτερα να αδικείσαι παρά να αδικείς.

Αξιοπερίεργο είναι το να μπορεί ο καθένας με ευκολία να αναφέρει πόσα υπάρχοντα έχει και να μην μπορεί να αναφέρει πόσους φίλους έχει.

Ο χορός είναι εξάσκηση που βοηθάει στη σωματική ευεξία.

Συντάκτης: Σάννα Νάνου, Φιλόλογος και Επιμελήτρια – Διορθώτρια Κειμένων

Influence:

Η Σάννα Νάνου γεννήθηκε στην Κοζάνη το 1983. Σπούδασε στο Τμήμα Φιλοσοφίας και Παιδαγωγικής στη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης…