Σκοτεινός Τουρισμός: Η λεπτή γραμμή ανάμεσα στην ιστορική μνήμη και την εμπορευματοποίηση

Είναι ένα ηλιόλουστο πρωινό και μια ομάδα τουριστών στέκεται μπροστά από τις πύλες ενός πρώην στρατοπέδου συγκέντρωσης. Κάποιοι κρατούν σημειωματάρια, άλλοι κοιτούν το κενό με έκδηλη αμηχανία. Όμως, στην άκρη του κάδρου, μια νεαρή κοπέλα διορθώνει το μαλλί της για μια selfie με φόντο τα συρματοπλέγματα. Αυτή η εικόνα συμπυκνώνει όλη την αντίφαση του σκοτεινού τουρισμού (Dark Tourism). Πρόκειται για ένα φαινόμενο που ανθίζει στις μέρες μας, θέτοντας ένα κρίσιμο ερώτημα: Επισκεπτόμαστε αυτούς τους τόπους για να τιμήσουμε το παρελθόν ή απλώς για να «καταναλώσουμε» μια δόση αυθεντικής τραγωδίας;

Η ανάγκη για επαφή με το ακραίο

Η έλξη προς το μακάβριο δεν είναι κάτι καινούργιο. Από τις δημόσιες εκτελέσεις του μεσαίωνα μέχρι τις επισκέψεις στο Κολοσσαίο, ο άνθρωπος πάντα γοητευόταν από το σκοτάδι. Σήμερα, ο σκοτεινός τουρισμός περιλαμβάνει τοποθεσίες που συνδέονται με τον θάνατο, την καταστροφή ή το μαρτύριο – από το Τσέρνομπιλ και το Πουέρτο Ρίκο μετά τον τυφώνα Μαρία, μέχρι τα πεδία των γενοκτονιών στη Ρουάντα. Ψυχολογικά, η επίσκεψη σε τέτοια μέρη λειτουργεί ως ένας καθρέφτης της δικής μας θνητότητας. Σε μια κοινωνία που αποστειρώνει τον θάνατο και τον κρύβει πίσω από κλινικές και ευφημισμούς, η επαφή με το «κακό» μάς βοηθά να επεξεργαστούμε τον φόβο μας. Όταν στεκόμαστε μπροστά στα ερείπια μιας καταστροφής, νιώθουμε το δέος της ιστορίας να μας διαπερνά. Είναι μια πράξη ενσυναίσθησης ή μήπως μια υποσυνείδητη ανακούφιση που εμείς είμαστε οι «τυχεροί» επιζώντες;

Η «βιομηχανία» του πόνου

Το πρόβλημα ξεκινά όταν ο πόνος μετατρέπεται σε θέαμα. Η τουριστική βιομηχανία, αντιλαμβανόμενη τη ζήτηση, συχνά «πακετάρει» την τραγωδία με όρους marketing. Ξεναγήσεις που υπόσχονται «αδρεναλίνη», πωλητήρια αναμνηστικών σε σημεία όπου χάθηκαν χιλιάδες ζωές και η γενικότερη ωραιοποίηση του μαρτυρίου, αλλοιώνουν τον χαρακτήρα αυτών των χώρων. Ο κίνδυνος είναι η αποστασιοποίηση. Όταν το Άουσβιτς ή το Σημείο Μηδέν γίνονται απλώς ένα story στο Instagram, η ιστορική βαρύτητα χάνεται. Ο επισκέπτης παύει να είναι μάρτυρας και γίνεται καταναλωτής. Η τραγωδία παύει να είναι μάθημα και γίνεται «περιεχόμενο». Εκεί ακριβώς σταματά ο σεβασμός και ξεκινά η εκμετάλλευση.

Το χρέος της συνειδητής παρουσίας

Μπορεί ο σκοτεινός τουρισμός να είναι ηθικός; Η απάντηση κρύβεται στο κίνητρο και στη στάση μας. Αν η επίσκεψη γίνεται με σκοπό τη μάθηση, τον αναστοχασμό και τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης, τότε ο τουρισμός αυτός είναι απαραίτητος. Είναι μια πράξη αντίστασης στη λήθη. Ο συνειδητοποιημένος ταξιδιώτης δεν αναζητά την τέλεια γωνία λήψης, αλλά την κατανόηση των μηχανισμών που οδήγησαν στην καταστροφή. Πηγαίνει εκεί για να «ακούσει» τη σιωπή των ερειπίων και να αναρωτηθεί για τη δική του ευθύνη απέναντι στο μέλλον. Ο σεβασμός δεν επιβάλλεται μόνο από τους κανόνες του χώρου, αλλά από την εσωτερική μας ανάγκη να τιμήσουμε την ανθρώπινη αξιοπρέπεια που κάποτε καταπατήθηκε εκεί.

Εν τέλει, το αν θα μάθουμε από το κακό ή αν θα το καταναλώσουμε εξαρτάται από το αν θα επιλέξουμε να είμαστε τουρίστες ή προσκυνητές της αλήθειας. Η ιστορία είναι εκεί για να μας διδάξει, αρκεί να έχουμε το θάρρος να την κοιτάξουμε στα μάτια χωρίς το φίλτρο μιας οθόνης.

Συντάκτης: Χριστίνα Ζορμπά,

Influence: