Γιατί ντρεπόμαστε να δείξουμε αγάπη δημόσια, ενώ η επιθετικότητα και η βωμολοχία φαίνεται να είναι κοινωνικά ανεκτές; Αυτός ο προβληματισμός …
Πού γεννιούνται τα προβλήματα της κοινωνίας;
Όταν συζητάμε για όσα δεν λειτουργούν σωστά στον κόσμο, συνήθως μιλάμε για την οικονομία, την πολιτική, τη φτώχεια, τις κοινωνικές ανισότητες, τους πολέμους ή την έλλειψη ευκαιριών. Όλα αυτά είναι πραγματικά και σοβαρά προβλήματα. Υπάρχει όμως και μια πλευρά που δεν φαίνεται τόσο εύκολα: ο τρόπος με τον οποίο μεγαλώνουμε και μαθαίνουμε να αντιμετωπίζουμε τον φόβο, τον θυμό, την απόρριψη, την εξουσία και τους ανθρώπους γύρω μας.
Πολλά κοινωνικά προβλήματα δεν έχουν μία μόνο αιτία. Πίσω από οικονομικές και πολιτικές συνθήκες μπορεί να υπάρχουν επίσης ανθρώπινες συμπεριφορές, τραύματα, φόβοι και ανάγκες που περνούν από τη μία γενιά στην επόμενη.
Δεν χρειαζόμαστε μόνο χρήματα και ασφάλεια
Για να ζήσει κάποιος αξιοπρεπώς χρειάζεται τα βασικά: τροφή, στέγη, εργασία, εκπαίδευση, πρόσβαση στην υγεία και οικονομική ασφάλεια. Το περιβάλλον στο οποίο γεννιόμαστε και μεγαλώνουμε παίζει τεράστιο ρόλο στις ευκαιρίες που θα έχουμε αργότερα.
Όμως οι άνθρωποι χρειάζονται και κάτι που δεν μετριέται τόσο εύκολα: αγάπη, σταθερότητα, αποδοχή, σεβασμό και την αίσθηση ότι βρίσκονται σε ένα ασφαλές περιβάλλον.
Η παιδική ηλικία μπορεί να αφήσει βαθύ αποτύπωμα. Ένα παιδί που μεγαλώνει με συνεχή φόβο, απόρριψη, παραμέληση ή βία δεν είναι καταδικασμένο να αντιμετωπίσει προβλήματα ως ενήλικας. Οι εμπειρίες αυτές, όμως, μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο βλέπει τον εαυτό του, δημιουργεί σχέσεις και αντιδρά στις δυσκολίες.
Γι’ αυτό, όταν μιλάμε για μια καλύτερη κοινωνία, δεν αρκεί να συζητάμε μόνο για οικονομικούς δείκτες και νόμους. Χρειάζεται να κοιτάζουμε και τις συνθήκες μέσα στις οποίες μεγαλώνουν οι άνθρωποι.
Ο πόνος δεν μένει πάντα κρυμμένος
Όσα δεν μπορούμε να διαχειριστούμε μέσα μας συχνά εμφανίζονται με διαφορετικό τρόπο στη συμπεριφορά μας.
Ένας άνθρωπος με έντονη ανασφάλεια μπορεί να αναζητά διαρκώς επιβεβαίωση. Κάποιος άλλος μπορεί να προσπαθεί να ελέγχει τους γύρω του ή να αντιμετωπίζει κάθε κατάσταση σαν ανταγωνισμό. Άλλοι μεταφέρουν τον θυμό τους σε ανθρώπους που θεωρούν πιο αδύναμους.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ένα δύσκολο παρελθόν δικαιολογεί την κακοποίηση, τη βία ή την άσχημη συμπεριφορά. Η προσωπική ευθύνη δεν εξαφανίζεται. Αν όμως καταλάβουμε από πού ξεκινά μια συμπεριφορά, έχουμε περισσότερες πιθανότητες να σταματήσουμε τον κύκλο πριν συνεχιστεί.
Από το σπίτι στην κοινωνία
Η ψυχική υγεία δεν αφορά μόνο την προσωπική ζωή.
Τα παιδιά μεγαλώνουν και γίνονται εργαζόμενοι, γονείς, εκπαιδευτικοί, επιχειρηματίες, πολιτικοί ή άνθρωποι που κάποια στιγμή θα έχουν εξουσία και ευθύνη απέναντι σε άλλους.
Ο τρόπος με τον οποίο έχουν μάθει να αντιμετωπίζουν τον θυμό, την αποτυχία, την κριτική, τον φόβο και την ανάγκη για αναγνώριση μπορεί επομένως να επηρεάσει πολύ περισσότερους ανθρώπους από τους ίδιους.
Δεν πρέπει, βέβαια, να φτάσουμε στο άλλο άκρο. Η φτώχεια, η κοινωνική ανισότητα και η αδικία δεν μπορούν να εξηγηθούν απλώς μέσα από την ψυχολογία. Η πρόσβαση στην εργασία, την εκπαίδευση, τη στέγαση, την κοινωνική προστασία και την οικονομική ασφάλεια καθορίζει σε μεγάλο βαθμό τις δυνατότητες και την ποιότητα ζωής ενός ανθρώπου.
Η σχέση λειτουργεί και προς τις δύο κατευθύνσεις. Η κοινωνία επηρεάζει τον άνθρωπο, αλλά και οι άνθρωποι, μέσα από τις επιλογές και τη συμπεριφορά τους, διαμορφώνουν την κοινωνία.
Η πρόληψη αρχίζει νωρίς
Δεν υπάρχει μία λύση για όλα τα κοινωνικά προβλήματα.
Χρειαζόμαστε θεσμούς που λειτουργούν, δικαιοσύνη, εκπαίδευση, οικονομική ασφάλεια και πραγματικές ευκαιρίες. Ταυτόχρονα, χρειάζεται να δίνουμε μεγαλύτερη σημασία στην ψυχική και συναισθηματική υγεία, στην οικογένεια και κυρίως στα πρώτα χρόνια της ζωής.
Ένα παιδί που μπορεί να εκφράζει όσα αισθάνεται χωρίς φόβο, που μαθαίνει να διαχειρίζεται τον θυμό του, να σέβεται τα όρια και να δείχνει ενσυναίσθηση, αποκτά δεξιότητες που θα το συνοδεύουν για χρόνια.
Και αυτές οι δεξιότητες δεν βοηθούν μόνο το ίδιο να ζήσει καλύτερα. Επηρεάζουν τις σχέσεις που θα δημιουργήσει, τον τρόπο με τον οποίο θα εργαστεί, θα συνεργαστεί, θα μεγαλώσει τα δικά του παιδιά και θα συμπεριφερθεί όταν αποκτήσει ευθύνη ή εξουσία.
Ίσως, λοιπόν, τα μεγάλα προβλήματα της ανθρωπότητας να μην βρίσκονται αποκλειστικά «εκεί έξω», αλλά ούτε και μόνο μέσα στον άνθρωπο. Βρίσκονται συχνά στο σημείο όπου συναντιούνται η ανθρώπινη συμπεριφορά με τις κοινωνικές συνθήκες.
Και αν θέλουμε πραγματική αλλαγή, χρειάζεται να φροντίσουμε και τις δύο πλευρές.
