Πώς η αυτοεκπληρούμενη προφητεία ή φαινόμενο του Πυγμαλίωνα, επηρεάζει την απόδοσή μας

Οι μελέτες που συναποτελούν το φαινόμενο του Πυγμαλίωνα υποδηλώνουν ότι δεν είναι μονάχα οι προσδοκίες από τον ίδιο τον εαυτό μας που επηρεάζουν την έκβαση μίας κατάστασης, μα και οι προσδοκίες μας από τους άλλους έχουν επίδραση στη σκέψη, τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά μας ως προς τα αποτελέσματα.

Το ακριβές της παραπάνω ιδέας έχει αποδειχθεί από ένα διαχρονικό πείραμα  που διεξήχθη το 1960 από τον Rosenthal, σε συνεργασία με τον Jacobsen. Tα πορίσματα του συγκεκριμένου πειράματος (και μεταγενέστερων ερευνών) παρείχαν αποδείξεις για το ότι οι προσδοκίες του δασκάλου από τους μαθητές ασκούν στη μαθητική επίδοση επιρροή που υπερβαίνει τις εγγενείς διαφορές ταλέντου ή ευφυΐας των μαθητών.

Οι ερευνητές διεξήγαγαν το πείραμά τους σε κρατικό δημοτικό σχολείο, όπου μαθητές πραγματοποίησαν ένα μη λεκτικό τεστ το οποίο οι ερευνητές ονόμασαν “The Harvard Test of Inflected Acquisition” μέσα από το οποίο υποτίθεται ότι θα προβλεπόταν ποια από τα παιδιά θα διέπρεπαν ως ευφυΐες μέσα στην επόμενη σχολική χρονιά. Στην πραγματικότητα επρόκειτο για ένα απλό τεστ.

Για ένα  τυχαία επιλεγμένο δείγμα μαθητών, το 20% του συνόλου,  οι ερευνητές ενημέρωσαν τους δασκάλους πως σύμφωνα με τις προβλέψεις του τεστ, θα διέπρεπαν μέσα στους επόμενους 8 μήνες της φοίτησης.

Με την πάροδο του χρόνου αυτού, οι ερευνητές συγκέντρωσαν δεδομένα σχετικά με τη σχολική επίδοση των μαθητών, συγκρίνοντας εκείνα από τους τυχαία επιλεγμένους (δήθεν προικισμένους) με των υπολοίπων.

Η διαπίστωση ήταν ότι πράγματι, το δείγμα των παιδιών για τα οποία οι δάσκαλοι έτρεφαν υψηλότερες προσδοκίες κατέγραψε αισθητά μεγαλύτερη πρόοδο σε σχέση με τους υπόλοιπους μαθητές.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ: Ο Ψυχολογικός Νόμος της Αυτοεκπληρούμενης Προφητείας

Άρα από τη στιγμή που οι μαθητές δεν είχαν ενημερωθεί για τα αποτελέσματά τους στο τεστ, οι μοναδικές προσδοκίες που καλλιεργήθηκαν ήταν από τους δασκάλους, οι οποίοι είχαν ενημερωθεί για την υποτιθέμενη ραγδαία πρόοδο των μαθητών τους.

Συγκεντρώθηκαν λοιπόν τα δεδομένα της σχολικής επίδοσης του συνόλου των μαθητών και συγκρίθηκαν εκείνα των επιλεγμένων και των υπολοίπων.

Από τη σύγκριση προέκυψε ότι πράγματι, προόδευσαν περισσότερο οι τυχαία επιλεγμένοι μαθητές, από τους οποίους οι δάσκαλοι προσδοκούσαν περισσότερα.

Η μοναδική εξήγηση για τα συγκεκριμένα αποτελέσματα είναι ότι οι προσδοκίες των δασκάλων επηρέασαν την επίδοση των μαθητών, εφόσον οι ίδιοι οι μαθητές ποτέ τους δε ενημερώθηκαν για τα πορίσματα στο επίπλαστο τεστ νοημοσύνης.

Το αποτέλεσμα αυτό, γνωστό ως «φαινόμενο του Πυγμαλίωνα» αποτελεί παράδειγμα διαπροσωπικής αυτοεκπληρούμενης προφητείας.

Όπως διατυπώθηκε από τον Rosenthal: «Όταν προσδοκάμε από τους άλλους συγκεκριμένες συμπεριφορές, τότε είναι πιθανότερο να ενεργήσουμε έτσι ώστε να πραγματοποιηθεί η προσδοκώμενη συμπεριφορά» (Rosenthal &Babad, 1985).

O κύκλος των αυτοεκπληρούμενων προφητειών

Επιστρέφοντας στη γενική συζήτηση των αυτοεκπληρούμενων προφητειών, εύκολα κανείς παρατηρεί τον κύκλο που σχηματίζουν οι προφητείες, θετικές ή αρνητικές.

Όταν πιστεύουμε κάτι για εμάς, τότε είναι πιθανότερο να ενεργήσουμε με τρόπο που να απηχεί τις πεποιθήσεις μας, ενισχύοντάς τες και, ως εκ τούτου, παροτρύνοντας την ίδια συμπεριφορά.

Παρόμοια, όταν πιστεύουμε κάτι για τους άλλους, τότε μπορεί να ενεργούμε με τρόπους που υποκινούν την επαλήθευση των υποθέσεών μας, ενισχύοντας εκ νέου τις πεποιθήσεις μας γι’ αυτούς.

Δεν υπάρχει παγιωμένος τρόπος για τα  θετικά αποτελέσματα του συγκεκριμένου κύκλου, υπάρχει όμως ένας διαδεδομένος ορισμός που περιγράφει την αρνητική τροχιά του κύκλου αυτού: φαύλος κύκλος.

Ένας άνθρωπος που διαρκώς αμφιβάλλει για την ικανότητά του να προοδεύσει στην εργασία του, μπορεί ακούσια να σαμποτάρει τον εαυτό του. Εφόσον λοιπόν η εργασία του είναι κάτω του μετρίου, ενδέχεται ο άνθρωπος να μην αφιερώνει χρόνο και ενέργεια σ’ αυτήν, ή να αποφεύγει ολότελα την εργασία, με απόρροια την ελλιπή πρακτική και εμπειρία του και την λιγότερο αποτελεσματική εργασία του, ανατροφοδοτώντας περισσότερο την αμφισβήτηση του εαυτού του και πλήττοντας την αυτοεκτίμησή του.

Στο παραπάνω σχήμα απεικονίζεται ο κύκλος της ενεργοποίησης της προσωπικής αυτοεκπληρούμενης προφητείας:

1. Αρχικά, υποθάλπουμε μία πεποίθηση ή ένα σύνολο πεποιθήσεων για εμάς.
2. Οι πεποιθήσεις αυτές επηρεάζουν τη συμπεριφορά μας προς τους άλλους.
3. Οι ενέργειές μας απέναντι στον κόσμο, διαμορφωμένες από τις πεποιθήσεις μας γι’ αυτόν, επιδρούν στην αντίληψη που ο κόσμος διαμορφώνει για εμάς.
4. Η αντίληψη που οι άλλοι διαμορφώνουν για εμάς τους ωθεί σε συμπεριφορά σύμφωνη με την αντίληψη αυτή, με συνέπεια να ενισχύονται οι αρχικές τους πεποιθήσεις για εμάς.

Ο συγκεκριμένος κύκλος παρατηρείται σε πολλά σενάρια και καταστάσεις, ωστόσο είναι εύκολα αναγνωρίσιμος (με μία μικρή τροποποίηση στο πρώτο βήμα)  σε περιπτώσεις όπως είναι τα περίφημα αποτελέσματα του πειράματος του Πυγμαλίωνα που διεξήχθη από τον Rosenthal.

1. Οι δάσκαλοι μπορεί να έχουν προειλημμένες αντιλήψεις για ορισμένους από τους μαθητές.Κάποιους τους θεωρούν από τη φύση τους προικισμένους και πολλά υποσχόμενους, ενώ άλλους τους θεωρούν προβληματικούς ή διανοητικά κατώτερους.
2. Ο δάσκαλος μπορεί ακούσια να συμπεριφέρεται στους «υποσχόμενους» μαθητές τους με τρόπο που απηχεί στην αντίληψή του (π.χ. προσφέροντάς τους παραπάνω βοήθεια, παροτρύνοντάς τους περισσότερο), ενώ αντιμετωπίζει τους «προβληματικούς» πάλι με τρόπο που απηχεί στην αρχική του πεποίθηση. (π.χ. αποφασίζοντας να μην επενδύσει την ίδια προσπάθεια στη διδασκαλία τους, αφήνοντάς τους σ’ ένα μέτριο μαθητικό αποτέλεσμα).
3. Οι μαθητές με τη σειρά τους μπορεί να διαμορφώσουν για τον εαυτό τους παρόμοιες με του δασκάλου αντιλήψεις: Οι μεν «υποσχόμενοι» να έχουν αυτοπεποίθηση και όρεξη για μάθηση, οι δε «προβληματικοί» να αισθάνονται ανόητοι και παραγκωνισμένοι.
4. Ενδέχεται συνεπώς, οι μαθητές να ενεργούν με τρόπο που αντιστοιχεί στην αντίληψη για τον εαυτό τους, ενισχύοντας έτσι και τις αρχικές εικασίες του δασκάλου τους.

Μπορεί για τους «υποσχόμενους» μαθητές ο κύκλος της αυτοεκπληρούμενης προφητείας να λειτουργεί ευνοϊκά, ενέχει όμως σημαντικές πιθανότητες να ζημιώσει όσους θεωρούνται αδέξιοι ή ανεπαρκείς.

Πηγή: https://positivepsychologyprogram.com/self–fulfilling–prophecy/.

Συντάκτης: Saky Koulibaly,

Influence:

Αρθρογράφος του flowmagazine.gr.