Σκέψεις, συναισθήματα, κινήσεις… όλα «γυρίζουν» γύρω από τον εγκέφαλο, το μεγαλύτερο αίνιγμα της επιστήμης. Παρακάτω θα βρείτε έξι πράγματα που …
Πώς εκπαιδεύεται ο εγκέφαλός μας στο να καταβάλλει λιγότερη προσπάθεια
Είναι πάντα πραγματική η κούρασή μας ή έτσι την αναγνωρίζει ο εγκέφαλός μας; Μήπως άθελά μας εκπαιδεύουμε τον εγκέφαλό μας στην τεμπελιά;
“Και για κουρασμένα μάτια κάθε φως είναι πολύ φωτεινό, και για κουρασμένα χείλη κάθε αναπνοή πάρα πολύ βαριά, και για κουρασμένα αφτιά η κάθε λέξη είναι πάρα πολύ” – Georg Buchner
“Κούραση: ένα συνεχές αίσθημα κόπωσης και εξάντλησης, συχνό και γνωστό σε πολλούς ασθενείς” αλλά και υγιείς ανθρώπους. Το αίσθημα τη κόπωσης μπορεί να διαρκέσει για βραχύ ή για μεγάλο χρονικό διάστημα, οπότε αναφερόμαστε σε χρόνιο αίσθημα κόπωσης, “το οποίο δεν ανακουφίζεται και απλώς παρουσιάζει αυξομειώσεις”. Όλοι το έχουμε βιώσει: την ατονία, την εξάντληση, που δεν είναι μόνο σωματική αλλά και συναισθηματική, ψυχική, ένα αίσθημα βαρύ, που μας κόβει πόδια και ανάσα, που καταπίνει την ενέργειά μας καθηλώνοντάς μας, αφήνοντάς μας ευάλωτους και συχνά φοβισμένους. Η κόπωση μοιάζει κάπως με τον πόνο: είναι εκεί, το νιώθουμε, αλλά οι εξετάσεις μπορεί να μη δείχνουν τίποτα, μπορεί να μη έχουμε κινηθεί όλη μέρα, αλλά σώμα και νους να νιώθουν μια απέραντη εξάντληση. Όπως και ο πόνος, η κόπωση μπορεί και αυτή να είναι μια μη μετρήσιμη, υποκειμενική οργανική κατάσταση. Όπως και ο πόνος, μπορεί να γίνει αφόρητη, να μας “ακρωτηριάσει”.
“Η κούραση μας καθιστά όλους δειλούς” λέει ο Vince Lombardi.
Όλο και περισσότερες έρευνες προσπαθούν να εντοπίσουν τις περιοχές του εγκεφάλου που ρυθμίζουν τους τρόπους με τους οποίους αντιλαμβάνεται και αντιμετωπίζει την κόπωση.
Τέτοια ευρήματα θα μπορούσαν να προωθήσουν την ανάπτυξη της συμπεριφοράς και άλλων στρατηγικών μεθόδων που μπορούν να αυξήσουν τη σωματική απόδοση σε υγιείς ανθρώπους. (Θεωρούμε ότι με την αύξηση της σωματικής απόδοσης θα υπάρξει και αύξηση της νοητικής). Θα μπορούσαν, επίσης, να φωτίσουν τους νευρικούς μηχανισμούς/κυκλώματα που συμβάλλουν στην κόπωση ατόμων με κατάθλιψη, σκλήρυνση κατά πλάκας, εγκεφαλικά επεισόδια κ.ο.κ.
“Γνωρίζουμε τις οργανικές διεργασίες που εμπλέκονται στην κόπωση, όπως η συσσώρευση γαλακτικού οξέος στους μυς, όμως γνωρίζουμε πολύ λιγότερα για το πώς τα συναισθήματα της κόπωσης γίνονται αντικείμενο νευρολογικής επεξεργασίας και πώς ο εγκέφαλός αποφασίζει πόσο και τι είδους προσπάθεια να κάνει για να ξεπεραστεί η κόπωση” λέει ο Vikram Chib, επίκουρος καθηγητής Βιοϊατρικής Μηχανικής στο Johns Hopkins University School of Medicine και ερευνητής στο Kennedy Krieger Institute. Δηλαδή, δυο ξεχωριστές “επιλογές” αλλά συνδυαστικές διεργασίες, μια για την ποσότητα και μια για την ποιότητα.
Γνωρίζοντας κάποιες περιοχές του εγκεφάλου που ελέγχουν αυτές τις επιλογές και διεργασίες διαχείρισης της κόπωσης, οι ερευνητές εικάζουν ότι, εάν τις κατανοήσουν, μπορούν να βρουν θεραπείες που να τις συντονίζουν ανάλογα την περίπτωση, λέει ο Chib. “Μπορεί να μην είναι το ιδανικό για τον εγκέφαλό απλώς να συνεχίζει, προσπαθώντας να ‘δουλέψει’ πέρα από την κόπωση”,, λέει ο Chib. “Θα μπορούσε να είναι πιο ευεργετικό εάν ήταν πιο αποτελεσματικός όσον αφορά τα σήματα/ώσεις που στέλνει”.
Μετρώντας το αίσθημα της κόπωσης.
Δεν θα σας κουράσω με τις λεπτομερείς -και είναι πολλές- του πώς ακριβώς στήθηκε η έρευνα. Θα τη δούμε περιληπτικά, ώστε να επικεντρωθούμε στα αποτελέσματα. (Όσοι, πάντως, ενδιαφέρεστε δείτε εδώ.)
Οι συμμετέχοντες (18-34 ετών άντρες [11], γυναίκες [9]) έκαναν ασκήσεις λαβής μέχρι να κουραστούν. Στη συνέχεια, τους προσφέρθηκε μία από τις δύο επιλογές: 1. Μια τυχαία (“επικίνδυνη”) επιλογή, που βασίζεται στο στρίψιμο ενός κέρματος, προσφέροντας 2 επιλογές: (α) να μην ασκήσουν καμία περαιτέρω προσπάθεια και β) να έχουν ένα προκαθορισμένο επίπεδο προσπάθειας και 2. Να έχουν μόνο ένα προκαθορισμένο επίπεδο προσπάθειας. Με την εισαγωγή της αβεβαιότητας (κέρμα), οι ερευνητές ήθελαν να αξιολογήσουν πόσο ο κάθε συμμετέχων θα εκτιμούσε την προσπάθειά του, δηλαδή ήταν ένας τρόπος να καταλάβουν πώς ο εγκέφαλός τους θα αποφάσιζε πόση προσπάθεια άξιζε να καταβάλει.
Επιλογές, προσπάθεια και απροθυμία
Με βάση το εάν ο συμμετέχων επέλεγε την “επικίνδυνη” επιλογή σε σχέση με την προκαθορισμένη, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν ηλεκτρονικά προγράμματα μέτρησης του πώς οι συμμετέχοντες αισθάνθηκαν για την προοπτική άσκησης συγκεκριμένων επιπέδων προσπάθειας ενώ ήταν κουρασμένοι.
“Όπως ήταν αναμενόμενο, διαπιστώσαμε ότι οι άνθρωποι τείνουν να είναι πιο απρόθυμοι να επιλέξουν την ‘επικίνδυνη’ επιλογή, για να αποφευχθεί-προσπάθεια”, λέει ο Chib. Οι 19 από τους 20 επέλεξαν την επιλογή χωρίς κινδύνους, του προκαθορισμένου επιπέδου προσπάθειας. Αυτό σημαίνει ότι, όταν ήταν κουρασμένοι, οι συμμετέχοντες ήταν λιγότερο πρόθυμοι να κάνουν μεγάλη προσπάθεια.
“Το προκαθορισμένο επίπεδο προσπάθειας έπρεπε να είναι αρκετά υψηλό, ‘ώστε οι συμμετέχοντες να επιλέξουν την επιλογή του κέρματος” λέει Chib.
Σε μια ξεχωριστή ομάδα 10 ατόμων, που δεν είχαν κουραστεί αρχικά κάνοντας την άσκηση λαβής, δεν υπήρχε καμία σημαντική τάση προς την επιλογή είτε του κέρματος είτε της καθορισμένης προσπάθειας. Άρα η κόπωση σαφώς παίζει ρόλο στις επιλογές μας, και αυτό δεν είναι πάντα κάτι το θετικό.
Εγκεφαλικές λειτουργίες, ο κινητικός φλοιός και η κόπωση
Η ερευνητική ομάδα του Chib αξιολόγησε, επίσης, την εγκεφαλική δραστηριότητα των συμμετεχόντων χρησιμοποιώντας λειτουργικές σαρώσεις απεικόνισης μαγνητικού συντονισμού (fMRI), οι οποίες παρακολουθούν τη ροή του αίματος του εγκεφάλου και δείχνουν ποιοι νευρώνες πυροδοτούνται συχνότερα. Ακόμη, παρακολούθησαν τον κινητικό φλοιό του εγκεφάλου όταν οι συμμετέχοντες ένιωθαν κουρασμένοι, περιοχή υπεύθυνη για την άσκηση προσπάθειας. Διαπίστωσαν ότι ο κινητικός φλοιός απενεργοποιούνταν τη στιγμή που οι συμμετέχοντες “αποφάσιζαν” μεταξύ των δύο επιλογών προσπάθειας. Αυτό το εύρημα είναι συνεπές, κατά τον Chib, με προηγούμενες μελέτες, που δείχνουν ότι, όταν οι άνθρωποι εκτελούν επαναλαμβανόμενες προσπάθειες που κουράζουν, η δραστηριότητα του κινητικού φλοιού μειώνεται αισθητά, στέλνοντας λιγότερα σήματα/ερεθίσματα στους μυς.
Οι συμμετέχοντες των οποίων η δραστηριότητα του κινητικού φλοιού άλλαζε το λιγότερο ήταν εκείνοι που ήταν οι πιο απρόθυμοι να επιλέξουν το “επικίνδυνο” κέρμα και αυτοί που ήταν πιο κουρασμένοι. Αυτό υποδηλώνει ότι το αίσθημα της κόπωσης μπορεί να προκύψει από μια λανθασμένη “κατανόηση” (νευρολογική και ψυχοσωματική) μεταξύ του τι ένα άτομο πιστεύει ότι είναι ικανό να επιτύχει και της πραγματικής/αντικειμενικής δραστηριότητας στον κινητικό φλοιό.
Πραγματική vs μη-πραγματική κόπωση και… μάθηση
Με άλλα λόγια το αίσθημα της κόπωσης που νιώθουμε κάποιες φορές δεν αντιστοιχεί απαραίτητα στην πραγματική κόπωση, νοητική ή σωματική. Δηλαδή, εάν δεν επιμένουμε σε μια προσπάθεια, ο εγκέφαλος “μαθαίνει” να μην καταβάλει την απαιτούμενη προσπάθεια και το “εκφράζει” αυτό ως αίσθημα κόπωσης. (Και κάπου εδώ ίσως εδραιώνεται και η τεμπελιά, που και αυτή, όπως όλες οι συμπεριφορές μας, είναι κάτι που μαθαίνουμε. Και, όταν ο εγκέφαλος “μάθει” κάτι, πολύ δύσκολα θα το “ξεμάθει”, έχουν δείξει έρευνες.)
Όσον αφορά τον αμιγώς ιατρικό χώρο, αυτά τα ευρήματα, λέει ο Chib, μπορούν να βοηθήσουν στην αναζήτηση θεραπειών – φυσικών ή χημικών- που να στοχεύουν αυτήν την εγκεφαλική δραστηριότητα: (α) υγιών ατόμων, με σκοπό την βελτίωση της γενικότερης απόδοσής τους και (β) ατόμων με ασθένειες συνυφασμένες με συμπτώματα κόπωσης -όλες μάλλον.
Κόπωση, κούραση και πόνος
Αυτό που ίσως πρέπει να κρατήσουμε από αυτήν την έρευνα είναι ότι η κόπωση/κούραση που νιώθουμε κάποιες φορές μπορεί να μην είναι πραγματική αλλά μια “αντιδραστική ενέργεια” του εγκεφάλου, όταν δυσκολευόμαστε σε κάτι. “Ας κάνω τον κουρασμένο μήπως και σταματήσει αυτός/ή εδώ την προσπάθεια”, αίσθημα το οποίο μας “αποδεσμεύει” και από την υποχρέωση του επιχειρήματος. Ίσως αυτό να φαίνεται αστείο, όμως ο εγκέφαλος, όπως τα πάντα στη φύση, έχει κατασκευαστεί με γνώμονα την οικονομία: στόχος είναι το μέγιστο αποτέλεσμα με τον λιγότερο κόπο. Σωστό κατ’ αρχήν, ως φιλοσοφία, αλλά η πράξη προϋποθέτει κάποιον κόπο. Και ο κόπος καταγράφεται/κατανοείται από τον εγκέφαλο ως πόνος, άρα κόπωση.
