Politically Correct: «Ορθός» λόγος ή Λογοκρισία;

Συντάκτης: Φλώρα Φωκά

Η πολυπλοκότητα αποτελεί στοιχείο της καθημερινότητάς μας. Ζούμε σε ένα σύνθετο και περίπλοκο περιβάλλον, είμαστε πολύπλοκα όντα και μας διέπουν πολύπλοκοι κοινωνικοί κανόνες. Στην προσπάθειά μας να ζούμε, αρμονικά, σε κοινωνικά δίχτυα και να εξηγήσουμε τον περιβάλλοντα κόσμο, σύμμαχός μας εμφανίζεται η γλώσσα. Όμως, μπορεί η ίδια η γλώσσα να σχηματίσει την πραγματικότητα; Ποια είναι η σχέση μεταξύ γλώσσας, πραγματικότητας, αντίληψης, σκέψης και δράσης;

Καθημερινά, ερχόμαστε αντιμέτωποι με διαφορετικά είδη αδικιών και, ως εκ τούτου, ως αισθανόμενα όντα, προκύπτει η ανάγκη μας να αγωνιζόμαστε για δίκαιη μεταχείριση. Ισότητα, ισονομία, ελευθερία. Η φωνή μας μπορεί να ακουστεί πολύ πιο βροντερή, εάν μπορούμε να συσπειρωθούμε και να εφαρμόσουμε μία συλλογική δράση, γεγονός που συνεπάγεται, όχι αποκλειστικά και μόνο την υπεράσπιση των ατομικών μας δικαιωμάτων, αλλά και τη σύσταση μίας ενιαίας ομάδας με κοινές πεποιθήσεις και δικαιώματα.

Όμως, παραμένει αβέβαιο κατά πόσο ελέγχεται η αδικία, η ανισότητα, η προκατάληψη, αν επιχειρήσεις να ελέγξεις, πρώτα, τη γλώσσα και αν η γλώσσα μπορεί να αποτελέσει, από μόνη της, αναγκαία και ικανή συνθήκη για κοινωνική αλλαγή. Προφανώς, η γλώσσα ως ένας ζωντανός οργανισμός, έχει μία δυναμική τέτοια που ενέχει ιδεολογία και χρωματίζεται, αναλόγως, με τρόπο τινά. Αποδεχόμαστε τις ιδέες που υποθάλπει μαζί με τα συμφραζόμενά τους. Ένα απλό παράδειγμα. Όταν λέμε ότι ο Μαρκ είναι νεότερος από τη Λάουρα, αποδεχόμαστε, ταυτοχρόνως, ότι η Λάουρα είναι μεγαλύτερη, όπως, επίσης, ότι η Λάουρα και ο Μαρκ δεν έχουν την ίδια ηλικία. Αν, τώρα, αυτό το γενικεύσουμε σε επίπεδο ιδεολογιών, τότε συνειδητοποιούμε ότι ναι, η γλώσσα επηρεάζει – εν μέρει – τον τρόπο που εξάγουμε συμπεράσματα και προσλαμβάνουμε τα μηνύματα. Οι εννοιολογικοί κανόνες που καθορίζουν τον τρόπο που χρησιμοποιούμε τις λέξεις επηρεάζουν άλλους κοινωνικούς κανόνες που ρυθμίζουν τις ενέργειές μας και vise versa.

Σε αυτό το σημείο κάνει την εμφάνιση του ο όρος «Πολιτική Ορθότητα» (Political Correctness), στα τέλη της δεκαετίας του 1980 και αρχές του 1990. Σύμφωνα με το λεξικό της Οξφόρδης, η πολιτική ορθότητα είναι «η αποφυγή μορφών έκφρασης ή δράσης που μπορεί να θεωρηθεί, ότι αποκλείει ή περιθωριοποιεί ομάδες ανθρώπων που υφίστανται κοινωνικές διακρίσεις». Με αυτόν τον ορισμό, η πολιτικά λανθασμένη ομιλία και συμπεριφορά μπορεί να προσβάλει, ακόμη και αν δε στοχεύει στην επίθεση. Μεγάλος αριθμός υποστηρικτών της ισχυρίζεται πως πρόκειται για μια εθελούσια νόρμα, όπου καθένας θέτει τον εαυτό του υπόλογο των λεκτικών του επιλογών, αποσκοπώντας σε μια πιο συμπεριληπτική (inclusive) επικοινωνία και, κατ’ επέκταση, κοινωνική συμπεριφορά (Vox: Explained, ep.17, 2018).

Η απαρχή της ιδέας ενός πολιτικά ορθού λόγου φαντάζει και είναι ευγενής. Σε μία προσπάθεια της κοινωνίας να γίνει πιο ευρεία, να αγκαλιάζει, να αποδέχεται και να μεριμνά για τις μειονότητες, αναδύονται στο προσκήνιο συζητήσεις σχετικά με τον ρατσισμό, τον σεξισμό, τα στερεότυπα, τις προκαταλήψεις, τις κοινωνικές ανισότητες, που, έως τότε, παρέμεναν κουκουλωμένες στην αφάνεια. Έτσι, δημιουργήθηκε η ανάγκη χρήσης μιας πιο φιλικής γλώσσας, που θα σέβεται τα νέα δεδομένα.  Ο όρος «Πολιτική Ορθότητα», γενικά, ερμηνεύεται ως κάθε προσπάθεια αποφυγής ή καταστολής δυνητικά προσβλητικού περιεχομένου.

Ωστόσο, όπως θέτει το ερώτημα στο βιβλίο του «Πολιτική Ορθότητα: Μια κοινωνικο-πολιτισμική μαύρη τρύπα» ο Διδάκτωρ Πολιτισμικών Σπουδών και Επικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Θωμάς Τσακαλάκης, τι πρέπει να γίνει, όταν ένα εργαλείο φτιαγμένο να υποστηρίζει την κοινωνική δικαιοσύνη, στρέφεται εναντίον του ίδιου του του εαυτού;

Απαγορευμένες λέξεις μέσα σε ένα δημοκρατικό πλαίσιο; 

Η ανάγκη για τη δημιουργία ενός πολιτικά ορθού λόγου παρουσιάζεται ανεξίκακη. Όμως, είναι πραγματικά δική μας αρμοδιότητα να θέσουμε κόκκινες γραμμές στην ελευθερία του λόγου; Για παράδειγμα, λίγους μήνες πριν, ο Πρόεδρος της Γαλλίας, Εμανουέλ Μακρόν, υπερασπίστηκε την ελευθερία του λόγου, με αφορμή τα σατυρικά σκίτσα του Μωάμεθ, τα οποία πυροδότησαν αντί-γαλλικές διαδηλώσεις στον αραβικό κόσμο και εξύψωσαν μία ενυπάρχουσα διαπολιτισμική αντιπαράθεση Δύσης και Ανατολής. 

Εάν εξετάσουμε το γεγονός αντικειμενικά, απαλλαγμένοι από εθνικ(ιστικ)ές μεροληψίες, και πέρα από εθνικά σύνορα, προφανώς, έχουμε να κάνουμε με προσβολή ιερών συμβόλων ενός άλλου πολιτισμού και, υπό το πρίσμα της μουσουλμανικής κοινότητας, ξεκάθαρα, υποβόσκει μία πολιτισμική χυδαιότητα.  Η ελευθερία του λόγου δε θα πρέπει να μετατρέπεται σε ρητορική μίσους. Όμως, πρέπει να αποφεύγουμε να θίγουμε κάτι, γιατί μπορεί να θεωρηθεί πολιτικά λανθασμένο; Μήπως εκεί ακριβώς είναι που ελλοχεύει ο κίνδυνος της λογοκρισίας και η απειλή του ελεύθερου λόγου;


ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ: Το αντίτιμο της ελευθερίας


 Αν και με την πρώτη ματιά, η πολιτική ορθότητα εμφανίζεται ως ένα καλοπροαίρετο κοινωνικό κίνημα που ενημερώνεται από αξίες με τις οποίες κανένα ηθικό και συνετό άτομο δε θα μπορούσε να διαφωνήσει, στην πραγματικότητα λειτουργεί ως αντιπερισπασμός για σοβαρότερες ανησυχίες. Όλα όσα λέμε είναι ιδεολογικά φορτισμένα. Είναι αμφίβολο, αν μπορούμε αμερόληπτα και αντικειμενικά με μία κοινωνική νόρμα, όπως ο πολιτικά ορθός λόγος, να καθορίσουμε τα όρια του τι είναι σωστό να ειπωθεί και τι λάθος. Σήμερα, το να είσαι πολιτικά σωστός, εξισώνεται, όλο και περισσότερο, με την ύπαρξη υψηλότερης ηθικής, και, επομένως, η απόκλιση από αυτό που υπαγορεύει η πολιτική ορθότητα, μπορεί να προκαλέσει εσωτερική ενοχή ή εξωτερική ευθύνη.

Ωστόσο, αυτός που είναι έτοιμος να νιώσει υπεύθυνος για τη χρήση μη πολιτικά ορθού λόγου, είναι και αυτός που θα προσπαθήσει να τον αποφύγει εξ αρχής. Συνεπώς, η πολιτική ορθότητα, σε αυτήν την περίπτωση, εμφανίζεται να αποτελεί εμπόδιο στον καρποφόρο διάλογο, ως ένα έπαθλο ηθικής που στερείται ουσίας. Το πιθανότερο είναι ότι, εάν κάποιος είναι αρκετά διακριτικός, ώστε να δεσμευτεί από τους κανόνες της πολιτικής ορθότητας, αυτό το άτομο, ίσως, δε σκοπεύει να είναι λεκτικά ή συμπεριφορικά καταχρηστικό. Οι άνθρωποι που στοχεύουν να βλάψουν, συχνά, αγνοούν, εντελώς, την πολιτική ορθότητα. Επομένως, οι τύποι λόγου που παρεμποδίζονται από την πολιτική ορθότητα, είναι πιθανό να είναι αυθεντικοί και θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε υγιείς συζητήσεις και ουσιαστική εξομάλυνση των προβλημάτων και των ανισοτήτων, επενδύοντας στο ρεαλιστικό κομμάτι της προβληματικής. Ο πολιτικά ορθός λόγος δείχνει να έχει μετουσιωθεί σε μία τάση εξαντλητικής ανεύρεσης της προσβολής, ανάμεσα στα συμφραζόμενα, με τον μανδύα της μάχης για κοινωνική ισότητα.

Σε ένα δεύτερο επίπεδο, διαφαίνεται πως, πράγματι, το όπλο στρέφεται ενάντια στον εαυτό του, αφού, πλέον, αν επικαλεστείς τη χρήση πολιτικά ορθού λόγου, κινδυνεύει η επιχειρηματολογία σου αυτή, να αποσιωπηθεί ως παρωχημένη και ξεθωριασμένη. Για παράδειγμα, όταν οι γυναίκες διαμαρτύρονται για διαδικτυακή παρενόχληση, οι ανησυχίες τους, συχνά, απορρίπτονται, ως πολιτικά ορθή προσπάθεια λογοκρισίας των απόψεων ατόμων με τα οποία διαφωνούν.

O Noam Chomsky, ο πιο σημαντικός γλωσσολόγος του 20ου αιώνα, πολιτικός ακτιβιστής και ένας από τους πιο πολύτιμους διανοούμενους των καιρών μας, έχει αναφερθεί στο ζήτημα της πολιτικής ορθότητας ως μία συντηρητική- ολοκληρωτική κραυγή προσπάθειας ελέγχου του ιδεολογικού συστήματος, όπου κάθε διάρρηξη σε αυτήν την προσπάθεια θεωρείται τεράστια τραγωδία και προκαλεί υστερία ελέγχου στην ελίτ.

Το νόημα μεταξύ σημαίνοντος και σημαινομένου δεν είναι, απλώς, η μεταφορά μιας εκφωνούμενης πρότασης από έναν ομιλητή σε έναν ακροατή, αλλά μια πολύ πιο περίπλοκη διαδικασία, που περιλαμβάνει τους συμμετέχοντες σε μια γλωσσική αλληλεπίδραση και εξαρτάται, σε μεγάλο βαθμό, από παράγοντες που, παραδοσιακά, θεωρούνταν εκτός του πεδίου της Γλωσσολογίας, όπως το πλαίσιο της αλληλεπίδρασης και των ίδιων των αλληλοεπιδρώντων.

Η πραγματικότητα καθορίζει τη γλώσσα ή η γλώσσα καθορίζει, κατά κάποιο τρόπο, την πραγματικότητα;

Η ιδέα της γλωσσικής σχετικότητας, οι αρχές της οποίας είναι πιθανώς πιο γνωστές ως υπόθεση Sapir-Whorf, είναι «η ιδέα ότι ο πολιτισμός, μέσω της γλώσσας, επηρεάζει τον τρόπο που σκεφτόμαστε, ειδικά, ίσως, την κατάταξή μας στον έμπειρο κόσμο». Αν και μέσα από την γλώσσα μπορούμε να περιγράψουμε και να σχολιάσουμε τον κόσμο με έναν τρόπο που μοιάζει αδύνατος, μέσω οποιουδήποτε άλλου συμβολικού συστήματος, ωστόσο δεν επαρκεί. Το νόημα των λέξεων πρέπει να θεωρηθεί ως αποτέλεσμα μιας αλληλεπίδρασης και όχι ως κάτι, εντελώς, προκαθορισμένο. 

Σίγουρα, είναι θλιβερό, να κάνουμε χρήση της γλώσσας για να προσβάλλουμε τους συνανθρώπους μας που βρίσκονται να είναι κοινωνικά λιγότερο ευνοημένοι, και αυτή ακριβώς είναι η αρνητική πτυχή της δυνατότητας να εκφράζουμε το οτιδήποτε ελεύθερα. Όμως, το προσβεβλημένο μέρος έχει τη δυνατότητα να απαντήσει και να αντεπιτεθεί (προφορικά). Η δυνατότητα έκφρασης των όσων είναι να ειπωθούν είναι πιο σημαντική από την προσβολή, και αυτήν την άποψη την ενισχύει το γεγονός ότι δεν μπορούν να υπάρξουν, πραγματικά, σαφή καθορισμένα όρια, απαλλαγμένα από διαπολιτισμικές μεροληψίες, ως σαν να αναφερόμαστε σε μία «αστυνομία της σκέψης» που καθορίζει τι μπορεί να ειπωθεί και τι όχι.

Οι κωδικοί ομιλίας διατυπώνονται, συνήθως, με έναν τόσο αφηρημένο και αόριστο τρόπο, όπου οτιδήποτε λέγεται μπορεί να θεωρηθεί ως προσβολή από κάποιον. Η φιλοσοφία και η επιστήμη επιτρέπουν σε όλα τα ανθρώπινα όντα που τα γνωρίζουν να είναι αυτοκριτικά. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι περισσότερο ζήτημα αυτοπειθαρχίας, αλληλοσεβασμού και, εν γένει, σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Η ισονομία και η ισότητα δεν προασπίζεται από τη λογοκρισία, και τα χνάρια ηθικής απολυταρχίας, αλλά από την, εκ των έσω, ριζοσπαστική εκθρόνιση, καθαίρεση, εκρίζωση των ανισοτήτων και των ρατσιστικών ιδεωδών. Στη σφαίρα του ασυνειδήτου καταγράφονται, ενδόμυχα, οι ανισότητες. Πρέπει να αλλάξουμε το σύστημα, αν θέλουμε να αλλάξουμε την κοινωνία. Όχι μόνο τις λέξεις. Αυτό που είναι να ειπωθεί θα ειπωθεί. Μία ιδέα εκφράζεται με πολλαπλούς τρόπους. Το θέμα είναι να αποσχιστεί από μέσα μας η ίδια η ιδέα.

Συντάκτης: Φλώρα Φωκά,

Influence:

Οι βασικές σπουδές  που απέκτησα έχουν ως αντικείμενο την  Ελληνική Φιλολογία και Γλωσσολογία στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Τρέφω μεγάλο ενδιαφέρον για την ανάλυση και επεξεργασία κειμένων…