Πλειοψηφική δημοκρατία ή τυραννία της πλειοψηφίας;

Συντάκτης: Φλώρα Φωκά

Η δημοκρατία στηρίζεται στην πλειοψηφία, αλλά οφείλει να σέβεται και τη μειοψηφία, Μπορεί άραγε η τελευταία να ασκήσει κάποια επιρροή;

Τι ορίζουμε ως δημοκρατικό πολίτευμα; Η πλειοψηφία αποτελεί μοναδικό και καθολικό χαρακτηριστικό της δημοκρατίας; Ποιος είναι ο ρόλος των μειονοτήτων; Μπορούν οι μειονότητες να επηρεάσουν την κοινή γνώμη; Πώς αντανακλάται η προσωπική μας στάση στο ευρύτερο κοινωνικό σύνολο; Επιθυμούμε την κοινωνική συμμόρφωση ή αποσκοπούμε στην κοινωνική αλλαγή;

Πλειοψηφική δημοκρατία ή τυραννία της πλειοψηφίας;

Δημοκρατικό πολίτευμα ορίζεται το πολίτευμα εκείνο, στο οποίο η πλειοψηφία των πολιτών μίας κοινωνίας κυβερνά, είτε άμεσα είτε έμμεσα με αιρετούς αντιπροσώπους. Οι πολίτες λαμβάνουν πολιτικές αποφάσεις με πλειοψηφία. Ωστόσο, ο κανόνας της πλειοψηφίας από μόνος του δεν είναι αυτόματα δημοκρατικός. Κανείς, για παράδειγμα, δεν θα θεωρούσε δίκαιο ένα σύστημα που θα επέτρεπε στο όνομα της πλειοψηφίας να καταπατούνται τα δικαιώματα των λίγων. Όπως, χαρακτηριστικά, αναφέρει ο αμερικανός εκδότης Larry Flynt, “Ο κανόνας της πλειοψηφίας ισχύει μόνο αν παίρνεις υπόψη σου τα ατομικά δικαιώματα. Γιατί δεν μπορείς να βάλεις πέντε λύκους και ένα πρόβατο να ψηφίσουν τι θα φάνε για δείπνο.

Συνεπώς, σε μια δημοκρατική κοινωνία ο κανόνας της πλειοψηφίας οφείλει να συνδυάζεται με τις εγγυήσεις των ατομικών ανθρώπινων δικαιωμάτων και των δικαιωμάτων των μειονοτήτων.

Η τυραννία της πλειοψηφίας

Ωστόσο, ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα των δημοκρατιών είναι η τυραννία της πλειοψηφίας.  Ένας φόβος που απασχόλησε και εκφράστηκε από τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη, τον Madison, τον Tocqueville και τον J.S, Mill αναφέρεται στον εξής προβληματισμό: τι θα εμπόδιζε την πλειοψηφία από το να απαλλοτριώσει ή τυραννήσει με άλλους τρόπους την μειονότητα και να επιβάλει τελικά τη θρησκεία, τη γλώσσα ή τον πολιτισμό της πλειοψηφίας στη μειονότητα;

Δύο φιλελεύθεροι πολιτικοί στοχαστές, ο John Stewart Mill στο έργο του “Περί Ελευθερίας” και ο Tocqueville στο έργο του “Η Δημοκρατία στην Αμερική” αντιλαμβάνονται πως ο βασικός εχθρός της δημοκρατίας επωάζεται στους ίδιους της τους κόλπους και εκφράζεται μέσω της κοινής γνώμης. Μελετούν τη σχέση κοινωνίας – ατόμου και διερευνούν τη διαπερατότητα των ορίων της παρέμβασης της συλλογικής γνώμης πάνω στην ατομική και τα δικαιώματα του ατόμου απέναντί της.

Ο Tocqueville, επίσης, εκφράζει και αυτός τον προβληματισμό του ότι η σύγχρονη φιλελεύθερη δημοκρατία κινδυνεύει να εκφυλιστεί σε μία δημοκρατική τυραννία. Κύριο αίτιο θεωρεί την καταπίεση των μειονοτήτων από την πλειοψηφία με γνώμονα τη λαϊκή κυριαρχία. Με τον τρόπο αυτόν ελλοχεύει, στην πραγματικότητα, ο κίνδυνος να δημιουργηθούν παθητικές μάζες, που καταδικάζουν αυτόματα οτιδήποτε παρεκκλίνει από τα κοινωνικά πρότυπα που οι ίδιες επιβάλλουν, καταλήγοντας από την ισότητα στην ισοπέδωση.

Οι κανόνες αυτοί εκπορεύονται από την κυρίαρχη κοινωνική τάξη και εκπροσωπούν την καθεστηκυία τάξη. Μέσο έκφρασής τους, φυσικά, αποτελούν τα ΜΜΕ, τα οποία διαδίδουν την κυρίαρχη αντίληψη διαστρεβλωμένη βάσει των συμφερόντων που εξυπηρετούν ενίοτε. Μπορεί, όμως, μία μειοψηφία να αλλάξει την γνώμη της πλειοψηφίας;

Larry Flynt “Ο κανόνας της πλειοψηφίας ισχύει μόνο αν παίρνεις υπόψη σου τα ατομικά δικαιώματα. Γιατί δεν μπορείς να βάλεις πέντε λύκους και ένα πρόβατο να ψηφίσουν τι θα φάνε για δείπνο.”

Πλειοψηφική δημοκρατία ή τυραννία της πλειοψηφίας;

Ο κανόνας της πλειοψηφίας και τα δικαιώματα των μειονοτήτων

Αρχικά να διευκρινίσουμε, ότι με την έννοια  “πλειοψηφία” εντοπίζουμε δύο διαφορετικές κοινωνικές οντότητες. Από την μία είναι η εξουσία, δηλαδή ο κυρίαρχος και ανώτατος κοινωνικός φορέας, που δημιουργεί και επιβάλλει τις κοινωνικές νόρμες, και από την άλλη η πλειοψηφία που εκπροσωπεί τον γενικότερο πληθυσμό με την έννοια της αριθμητικής υπεροχής του λαού ή, αλλιώς, η κοινή γνώμη. Στον αντίποδα, βρίσκονται οι μειονότητες, οι οποίες επιχειρούν να ασκήσουν επιρροή στο σύνολο.

Ο κοινωνιολόγος Louis Wirth (1945) όρισε ως μειονοτική ομάδα “κάθε ομάδα ανθρώπων που, λόγω των φυσικών ή πολιτισμικών χαρακτηριστικών τους, διαχωρίζονται από τους άλλους στην κοινωνία στην οποία ζουν για διαφορετική και άνιση μεταχείριση, και επομένως θεωρούν τον εαυτό τους ως αντικείμενα συλλογικής διάκρισης”. Να σημειώσουμε εδώ, ότι η αριθμητική μειοψηφία δεν είναι αναγκαίο χαρακτηριστικό της μειονοτικής ομάδας. Μερικές φορές μεγαλύτερες ομάδες μπορούν να θεωρηθούν μειονοτικές λόγω της έλλειψης εξουσίας τους.

Παραδείγματα μειονοτικής επιρροής αποτελούν το κίνημα του δικαιώματος της ψήφου, το οποίο επιδίωξε να αποκτήσει το δικαίωμα της ψήφου για τις γυναίκες στο Ηνωμένο Βασίλειο του 20ού αιώνα και το κίνημα των πολιτικών δικαιωμάτων στις Ηνωμένες Πολιτείες, κατά τη διάρκεια των δεκαετιών του 1950 και του 1960, το οποίο χρησιμοποίησε την επιρροή των μειονοτήτων για να κερδίσει υποστήριξη για τα ίσα δικαιώματα των πολιτών, ανεξάρτητα από τη φυλή τους. Επιπρόσθετα παραδείγματα ομάδων μειονοτήτων περιλαμβάνουν την κοινότητα LGBTQ, τα μέλη θρησκευτικών ομάδων των οποίων η πίστη δεν ασκείται ευρέως εκεί όπου ζουν, τις γυναίκες και τα άτομα με αναπηρία.

Πλειοψηφική δημοκρατία ή τυραννία της πλειοψηφίας;

Η δύναμη της μειονοτικής επιρροής

Πρώιμη έρευνα σχετικά με τη δυνατότητα μιας μειονότητας να επηρεάσει τη στάση και τη συμπεριφορά μιας ομάδας διεξήχθη από τον κοινωνικό ψυχολόγο Serge Moscovici. Ο Moscovici είναι αυτός ο οποίος μελέτησε εις βάθος την επιρροή των μειονοτήτων και πότε αυτές μπορούν πραγματικά να αλλάξουν τις απόψεις της πλειοψηφίας και με αυτόν τον τρόπο να επιτύχουν κοινωνική αλλαγή ή καινοτομία. Ο Moscovici υποστηρίζει ότι η επιρροή της πλειοψηφίας τείνει να βασίζεται στη κοινωνική συμμόρφωση του κοινού νου. Από αυτήν την άποψη, η δύναμη των αριθμών είναι σημαντική, καθώς η πλειοψηφία έχει τη δύναμη να ανταμείψει και να τιμωρήσει με την έγκριση και την απόρριψη. Εξαιτίας αυτού υπάρχει πίεση στις μειονότητες να συμμορφωθούν.

Η έννοια της σύγκρουσης τοποθετείται στο επίκεντρο της θεωρίας. Δεδομένου ότι οι πλειοψηφίες συχνά δεν ενδιαφέρονται για τη γνώμη των μειονοτήτων, η επιρροή των μειονοτήτων βασίζεται σπάνια στην κανονιστική κοινωνική επιρροή. Ο ίδιος αναλύει ότι, ενώ κατά κανόνα οι μειονότητες έχουν περιορισμένη νομιμοποιητική ισχύ, ενδέχεται μέσω της σύγκρουσης μία ενεργή μειονότητα να επηρεάσει την πλειοψηφία και να επιτύχει κοινωνική αλλαγή.

Στο γενετικό μοντέλο που παρουσίασε ο Moscovici, η μειονότητα, για να ασκήσει επιτυχώς την επιρροή της και να καταστεί κοινωνικά ορατή, πρέπει να διέπεται από κάποια χαρακτηριστικά. Αρχικά, πρέπει να παρουσιάζει συνοχή, να είναι συνεπής και σταθερή στις απόψεις της, να υπάρχει εμπιστοσύνη στην ορθότητα των ιδεών και των απόψεων που παρουσιάζει, να φαίνεται ότι είναι αμερόληπτη και να αντιστέκεται στην κοινωνική πίεση για συμμόρφωση με την κυρίαρχη γνώμη.

Για να αλλάξει την άποψη των πλειοψηφιών, η μειονότητα πρέπει να προτείνει μια σαφή θέση και πρέπει να υπερασπιστεί και να υποστηρίξει τη θέση της με συνέπεια, σύμφωνα με τον Moscovici, αλλά, για να επηρεάσει τον πληθυσμό, η μειονότητα πρέπει, επίσης, να μπορεί να διαπραγματευθεί με τον πληθυσμό, χωρίς να δείχνει ιδεολογική ακαμψία. Τέλος, έναν ακόμη παράγοντα αποτελεί η απόσταση μεταξύ των απόψεων τις μειονότητας και του πληθυσμού που θέλει να επηρεάσει. Μία μέτρια και όχι ακραία διαφοροποίηση στις μεταξύ τους απόψεις οδηγεί σε μεγαλύτερη αλλαγή στάσης και θετικότερες εκτιμήσεις για τη μειονότητα.

Πλειοψηφική δημοκρατία ή τυραννία της πλειοψηφίας;

Οι κοινωνικές διακρίσεις ως καθρέφτης της κοινωνίας μας

Τέλος, έχει ενδιαφέρον να τονίσουμε ότι, διακόπτοντας τον μειονοτικό λόγο αποκλείουμε όλο και περισσότερο τη δυνατότητα της καινοτομίας και της εφαρμογής νέων ιδεών, καθώς και την περίπτωση της κοινωνικής αλλαγής.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο θανατηφόρος πυροβολισμός εκ μέρους της αστυνομίας του έφηβου Αφροαμερικανού Trayvon Martin τον Φεβρουάριο του 2012 και η αθώωση του αστυνομικού George Zimmerman οδήγησε στη δημιουργία ενός νέου κοινωνικού κινήματος, του Black Lives Matter, που έχει ως στόχο την ευαισθητοποίηση αναφορικά με τη σχέση μεταξύ της αστυνομικής βίας και του ρατσισμού. Το κίνημα ζήτησε μεγαλύτερη αστυνομική λογοδοσία και άλλες μεταρρυθμίσεις. Στη συνέχεια, έπαιξε εξέχοντα ρόλο στις διαμαρτυρίες έπειτα από άλλα περιστατικά ακραίας αστυνομικής βίας εναντίον Αφροαμερικανών, όπως πολύ πρόσφατα της δολοφονίας του Αφροαμερικανού George Floyd.

“Δημοκρατία δεν είναι ο νόμος των πολλών αλλά η προστασία των λίγων” Albert Camus

Η ένταση των κοινωνικών διακρίσεων κατά των μειονοτικών ομάδων εξαρτάται από το σύνολο της κοινωνίας. Όσο περισσότερο μία μειονότητα θεωρείται ως κατώτερη ή ξένη, και αυτή η προκατάληψη διατηρείται εκ μέρους του κοινωνικού συνόλου, τόσο πιθανότερο είναι να γίνει διάκριση και εν τέλει να ασκηθεί και βία. Με αφορμή την έξαρση αστυνομικής βίας που παρακολουθούμε να εξελίσσεται σε διάφορα μέρη του κόσμου έναντι των μειονοτήτων αλλά και τις κοινωνικές αδικίες που κατά κανόνα ακολουθούν το ανθρώπινο είδος, ας αναλογιστούμε κατά πόσο η στάση της αστυνομίας έναντι των μειονοτήτων αντικατοπτρίζει τις αξίες της ευρύτερης κοινωνίας μας.

Πλειοψηφική δημοκρατία ή τυραννία της πλειοψηφίας;

Συντάκτης: Φλώρα Φωκά,

Influence:

Οι βασικές σπουδές  που απέκτησα έχουν ως αντικείμενο την  Ελληνική Φιλολογία και Γλωσσολογία στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Τρέφω μεγάλο ενδιαφέρον για την ανάλυση και επεξεργασία κειμένων…