Περί τυφλότητος
Τι θα συνέβαινε, αλήθεια, αν ένας οδηγός αυτοκινήτου έχανε το φως του ξαφνικά στη μέση του δρόμου; Και τι ακόμη θα συνέβαινε αν οι κάτοικοι μιας απροσδιόριστης χώρας τυφλώνονταν αιφνίδια, ο ένας μετά τον άλλον, για άγνωστη αιτία;
Αυτή την what if πρόκληση που έθεσε στον εαυτό του απαντά ο νομπελίστας Πορτογάλος συγγραφέας Ζοζέ Σαραμάγκου, που πέθανε στην ηλικία των 88 χρόνων το 2010. Τον πρωτογνώρισα το 1991 με το μυθιστόρημά του Το κατά Ιησούν Ευαγγέλιον. Με γοήτευσε και έκτοτε έγινε ο αγαπημένος μου συγγραφέας. Ο κριτικός λογοτεχνίας Χάρολντ Μπλουμ έχει γράψει πως μετά τον Φίλιπ Ροθ αναγνωρίζει τον Σαραμάγκου ως τον δεύτερο σημαντικότερο παγκοσμίως λογοτέχνη εν ζωή (τότε ζούσε ακόμη).
O τίτλος του πρωτότυπου είναι Ensaio sobre a cegueira δηλαδή δοκίμιο για την τύφλωση. Φυσικά δεν πρόκειται για κανένα δοκίμιο αλλά για χιούμορ του συγγραφέα.
Είναι γεγονός ότι μια κακή μετάφραση σκοτώνει ένα καλό έργο. Αυτό δεν συνέβη εδώ με την εξαιρετική δουλειά της Αθηνάς Ψύλλια κατ’ ευθείαν από τα πορτογαλικά.
Ο συγγραφέας αντικαθιστά τα κύρια ονόματα με μοναδικά χαρακτηριστικά για να αναφερθεί και να προσδιορίσει τους χαρακτήρες του έργου, όπως: Ο γιατρός, η γυναίκα του γιατρού, ο πρώτος που τυφλώθηκε, η γυναίκα με τα μαύρα γυαλιά, το παιδί με τον στραβισμό, ο ταξιτζής, αυτός που έκλεψε το αυτοκίνητο, κλπ. Αυτή η πρωτοτυπία όχι μόνο δεν δυσχεραίνει την ανάγνωση αλλά την διευκολύνει κιόλα αφού δεν χρειάζεται ο αναγνώστης να θυμάται ποιος είναι ποιος όπως συμβαίνει συχνά με πολυπρόσωπα έργα.
Η εφευρετικότητα του συγγραφέα να αναπτύξει το θέμα του καταπλήσσει. Παρακολουθεί από κοντά μια ομάδα τυφλών, άνδρες, γυναίκες και ένα παιδί, που εγκλείονται μαζί με άλλους σε ένα απομονωτήριο τυφλών από την πολιτεία η οποία πιστεύει πως η πάθησή τους είναι μεταδοτική. Αγάπη, τρυφερότητα, φροντίδα εναλλάσσονται με μίσος ζήλια, μάχη για επιβίωση, υποδούλωση. Όταν δυο τυφλοί, άγνωστοι μεταξύ τους, κάνουν σεξ, ο συγγραφέας παρατηρεί: «Δεν ήταν γουρούνια. Ήταν μόνο ένας τυφλός άνδρας και μια τυφλή γυναίκα που, κατά πάσα πιθανότητα, αυτό μόνο ήξεραν ο ένας για τον άλλο». Αυτός ο μικρόκοσμος αντικατοπτρίζει τη συμπεριφορά ολόκληρης της κοινωνίας. «Τον κόσμο όλο εδώ μέσα θα τον βρεις» λέει χαρακτηριστικά η ηρωίδα (σελ. 123).
Όσο προχωράς στην ανάγνωση τόσο ταυτίζεσαι με τους τυφλούς χαρακτήρες και συμπάσχεις μαζί τους. Άθελά σου γίνεσαι και εσύ τυφλός με αποτέλεσμα οι αντιλήψεις σου για την τυφλότητα να αλλάξουν.
Η περιγραφή των άθλιων συνθηκών που βιώνουν οι τυφλοί είναι ρεαλιστική αλλά και υπαινικτική: μια σύντομη αλλά ζωντανή αναφορά σε κάνει να συμπληρώσεις την εικόνα με τη φαντασία σου.
Η βαρύτητα της ατμόσφαιρας ελαφραίνει συχνά με χιούμορ, ενίοτε σαρκαστικό ή μαύρο: «Το αεροπλάνο έπεσε από την ταυτόχρονη τύφλωση των δύο πιλότων, που βρίσκονταν σε άριστη κατάσταση τόσο τα μηχανικά όσο και τα ηλεκτρονικά συστήματα σύμφωνα με όσα αποκάλυψε η εξέταση του μαύρου κουτιού που ήταν ο μόνος επιζήσας». «Η γυναίκα επιστρέφει με τρόφιμα γυμνή από τη μέση και πάνω. Εκείνη του ζήτησε το σακάκι του για να σκεπαστεί οι άλλοι τυφλοί κοίταγαν προς την μεριά της αλλά ήταν πολύ αργά, έπρεπε να είχαν κοιτάξει νωρίτερα». «Θα έπρεπε να υποστεί μονάχη της την ερωτική μανία είκοσι ξέφρενων αρσενικών που κρίνοντας από όλη αυτή τη βιασύνη φαίνεται πως ήταν τυφλοί από οίστρο».
Σημαντικός παράγοντας του ενδιαφέροντος του μυθιστορήματος είναι το παιχνίδι με τον δεύτερο μεγαλύτερο ενδόμυχο φόβο του ανθρώπου: την τυφλότητα. Είναι ένας κίνδυνος υπαρκτός αφού ένα ατύχημα μπορεί να τη δημιουργήσει ανά πάσα στιγμή.
Από την αρχή όμως του μυθιστορήματος υποψιάζεσαι ότι ο συγγραφέας δεν επιδιώκει μόνο να οδηγήσει τη σκέψη σου σε νέα μονοπάτια ούτε να σου προσφέρει ένα θρίλερ. Περιμένεις τα βαθύτερα μηνύματα που εμφανίζονται προς το τέλος:
- Σελ. 322: «Αν έχω ποτέ ξανά τα μάτια μου θα κοιτάξω αληθινά τα μάτια των άλλων σαν να βλέπω την ψυχή τους. …μέσα μας υπάρχει κάτι που δεν έχει όνομα και αυτό το κάτι είμαστε εμείς».
- Σελ. 323: «Ορίστε το νερό σου, πιες το αργά, αργά, γεύσου το ένα ποτήρι νερό είναι ένα αριστούργημα, δεν το έλεγε για εκείνον, δεν το έλεγε για κανένα, απλώς ανακοίνωνε στον κόσμο τι αριστούργημα είναι ένα ποτήρι νερό».
- Σελ. 347: «Είναι μεγάλη αλήθεια, αυτό που λένε, ότι ο χειρότερος τυφλός είναι αυτός που δεν θέλει να δει».
Και πώς τελειώνει το έργο; Με happy end; Αυτό θα το ανακαλύψει μόνος του ο αναγνώστης διαβάζοντας το έργο, που έχει μεταφερθεί και στην κινηματογραφική οθόνη με τον ίδιο τίτλο.
