Πέντε αισθήσεις: Η όσφρηση

Συντάκτης: Μάριαμ Συρεγγέλα

Αισθήσεις: «Γεννιόμαστε με αυτές και μας συνοδεύουν στην υπόλοιπη ζωή μας». Αν το σκεφτούμε καλύτερα θα διαπιστώσουμε ότι αυτές οι πέντε αισθήσεις είναι άρρηκτα δεμένες μεταξύ τους, για παράδειγμα η αίσθηση της γεύσης είναι συνδεδεμένη με την όσφρηση και το αντίστροφο.

Το αν γεννιόμαστε με αυτές, ακέραιες και ακμαίες είναι άγνωστο και άξιον ανασκόπησης, καθώς με την έλευσή μας  σε αυτόν τον κόσμο τα απαραίτητα ερεθίσματα είναι παντού γύρω μας κι ο εγκέφαλος μας ανταποκρίνεται άμεσα. Το μόνο σίγουρο είναι ότι γεννιόμαστε με εν δυνάμει πέντε αισθήσεις, που μόλις πάρουν μπρός, μας συνοδεύουν για το υπόλοιπο της ζωής μας, αν και γερνώντας οι αισθήσεις αυτές μειώνονται σημαντικά. Αρά οι πέντε αισθήσεις μας δεν διαφέρουν σε τίποτα απ’ τις υπόλοιπες ιδιότητές μας, που κι αυτές υφίστανται, εν δυνάμει, με τη γέννησή μας.

Και εν τέλει, απλοϊκά διατυπωμένο, δεν εκτελείται καμία λειτουργία στο σώμα μας χωρίς να επηρεάσει κάτι άλλο και όλο αυτό συνεχίζεται αλυσιδωτά και αδιάκοπα καθ’ όλη την διάρκεια του βίου μας. Γίνεται δε, τόσο σιωπηλά που συνήθως δεν το αντιλαμβανόμαστε, δεν του δίνουμε τη δέουσα προσοχή, με αποτέλεσμα να μην γνωρίζουμε ούτε τις βασικές λειτουργίες του σώματός μας.

Όσφρηση

Ας δούμε ένα παράδειγμα: Ο   Προύστ και η οσμή της μαντλέν (Γαλλικό μικρό κέικ).

«Και ξαφνικά παρουσιάστηκε η ανάμνηση. Αυτή ήταν η γεύση του μικρού κομματιού της μαντλέν που την Κυριακή το πρωί στο Κομπραί … μου πρόσφερε η θεία μου η Λεονί, όταν πήγαινα να της πω καλημέρα στο δωμάτιό της…». Ο Προυστ μύρισε κάτι και αμέσως θυμήθηκε κάτι απ’ το παρελθόν του, όμως πριν το δοκιμάσει η θέα του μικρού γλυκού δεν του θύμιζε απολύτως τίποτα.. Όλοι μας έχουμε παρόμοιες στιγμές. Ή τουλάχιστον στιγμές όπου θυμόμαστε κάτι, χωρίς να ξέρουμε το γιατί. Και όχι απλά ανακαλούμε μια περασμένη εικόνα, αλλά ταυτόχρονα ανακαλούνται αυτόματα και τα συναισθήματα που νιώσαμε τότε. Ποιος δεν το έχει ζήσει ακούγοντας ένα τραγούδι απ’ τα νιάτα του; Αυτό, επιστημονικά αποκαλείται ακούσια μνήμη.

«Η «ακούσια μνήμη» ή αλλιώς «ακούσια αυτοβιογραφική μνήμη» αποτελεί ένα κομμάτι του ανθρώπινου μηχανισμού της μνήμης, το οποίο, σε αντίθεση με την εκούσια μνήμη, ενεργοποιείται αυτόματα, όταν κάποιος έρχεται σε επαφή με ένα εξωτερικό ερέθισμα κατά τη διάρκεια καθημερινών δραστηριοτήτων. Φαίνεται πως οι μνήμες αυτές φτάνουν στην «επιφάνεια» του συνειδητού πολύ πιο εύκολα και πιο συχνά, σε σχέση με τις μνήμες που αναδύονται εκούσια, επηρεάζοντας σε μεγάλο βαθμό την συναισθηματική μας κατάσταση.

Ως εδώ τίποτα το νέο. Η συναισθηματική μας κατάσταση επηρεάζεται, όλοι ξέρουμε, από τα πάντα και από τίποτα. Και τι, λοιπόν,  εννοούμε όταν λέμε «συναισθηματική κατάσταση»; Συνήθως εννοούμε το πότε είμαστε χαρούμενοι και το πότε είμαστε στενοχωρημένοι και τις διακυμάνσεις αυτών των δύο καταστάσεων. Και μας αρκεί ως εκεί.

Πείραμα μνήμης

Ο Steve Ramirez (νευροεπιστήμονας του Πανεπιστήμιου της Βοστώνης) έκανε το εξής πείραμα: πήρε έναν  αριθμό ποντικιών, τα μοίρασε σε 2 ομάδες, έβαλε την καθεμία σε ένα χώρο και τους έδωσε μια σειρά από αβλαβή μεν, αλλά τρομακτικά ηλεκτροσόκ της ιδίας έντασης. Η διαφορά: Κατά τη διάρκεια των ηλεκτροσόκ, τα μισά ποντίκια εκτέθηκαν σε μυρωδιά εκχυλίσματος αμυγδάλου, ενώ τα άλλα μισά δεν εκτέθηκαν σε καμία μυρωδιά.

Την επόμενη μέρα, οι δύο ομάδες εκτέθηκαν στην ίδια κατάσταση, δηλαδή τα μισά σε μυρωδιά αμυγδάλου, τα άλλα σε καμία μυρωδιά, αλλά χωρίς ηλεκτροσόκ. Και οι δύο ομάδες θυμόντουσαν το ηλεκτροσόκ, όπως έδειξαν οι αντιδράσεις στην περιοχή του ιππόκαμπου. Είχε δημιουργηθεί μια τεχνητή μνήμη φόβου. Μια μνήμη ακόμα κι αν είναι τεχνητή, είναι πλέον μια νέα μνήμη. Και ο τρόπος λειτουργιάς του εγκεφάλου των ποντικιών είναι πολύ, μα πάρα πολύ κοντά στον τρόπο λειτουργίας του δικού μας.

20 ημέρες αργότερα: Επανάληψη του πειράματος χωρίς ηλεκτροσόκ

Όπως ήταν αναμενόμενο, στην ομάδα χωρίς οσμή, η επεξεργασία της μνήμης φόβου είχε μετατοπιστεί στον προμετωπιαίο φλοιό. Αλλά η ομάδα, η οποία είχε εκτεθεί στην οσμή όταν εκτέθηκε και πάλι στο εκχύλισμα αμυγδάλου, είχε ακόμη σημαντική εγκεφαλική δραστηριότητα στον ιππόκαμπο.

Ο ιππόκαμπος, είναι η περιοχή του εγκεφάλου υπεύθυνη για την αποθήκευση επεισοδιακών μνημών για μεταγενέστερη πρόσβαση, δηλαδή συμμετέχει στη μεταφορά πληροφοριών από τη βραχυπρόθεσμη μνήμη στη μακροπρόθεσμη: εκεί όπου οι πληροφορίες μένουν για πάντα – ή τουλάχιστον δεν ξεχνιούνται εύκολα.

Αυτό το εύρημα προτείνει ότι μπορούμε να προκαταλάβουμε τον ιππόκαμπο να επανέλθει σε απευθείας σύνδεση με ένα χρονικό σημείο, κάτι που δεν περιμέναμε επειδή η μνήμη είναι πολύ παλιά” λέει ο Ramirez. “Η οσμή μπορεί να λειτουργήσει ως σύνθημα για την αναζωογόνηση ή την επανεκκίνηση αυτής της μνήμης με λεπτομέρεια.”.

Από την στιγμή που κάτι τέτοιο ισχύει για την όσφρηση, είναι πιθανό να ισχύει και για τις υπόλοιπες αισθήσεις, και αν σκεφτούμε λίγο θα το διαπιστώσουμε. Ο εγκέφαλός μας, μαθαίνει συνεχώς, δίχως να ξεχωρίζει εάν η μάθηση είναι τεχνητή ή όχι, συγκεντρώνει την πληροφορία ως αληθή, δίχως να ενδιαφέρεται για την πηγή της.

Αναμφίβολα, οι αισθήσεις μας υπάρχουν για να μας προστατεύουν και να μας βοηθούν, όμως επιτελούν κι άλλες διεργασίες οι οποίες, εν πολλοίς, παραμένουν κρυφές, διότι απλά δεν μπαίνουμε στον κόπο να παρακολουθήσουμε συνειδητά τις αντιδράσεις και τις πράξεις μας. Μας λείπει η επίγνωση, η ικανότητα να επιστάμεθα του εαυτού μας, και αρά η ικανότητα να τον γνωρίσουμε για αυτό που είναι. Η επίγνωση είναι μια από τις εν δυνάμει δυνατότητές μας, με την διαφορά ότι είναι μια λειτουργία καθαρά εκούσια.

Συντάκτης: Μάριαμ Συρεγγέλα,

Influence:

Έχει σπουδάσει ψυχολογία με μεταπτυχιακές σπουδές στο Illinois Institute of Technology (USA) και Surrey University (UK). Έχει μεγαλώσει στην Ελλάδα και στο Ιράν…