Τι πίστευε ο κορυφαίος αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος Σωκράτης για τον θάνατο; Όπως γνωρίζουμε ο Σωκράτης καταδικάστηκε σε θάνατο. Κατηγορήθηκε για …
Οι μεταθανάτιες ανησυχίες και η προ θανάτου ζωή
Δεν είναι παράδοξο που ανησυχούμε για το επέκεινα και τη ζωή μετά θάνατον, ενώ αφήνουμε την παρούσα ζωή μας να κυλά χωρίς να της δίνουμε ιδιαίτερη σημασία;
«Δεν ξέρουμε τι να κάνουμε σε αυτήν τη σύντομη ζωή μας και, παρ’ όλα αυτά, ελπίζουμε και σε μια αιώνια» είπε ο Ανατόλ Φρανς με το πικρό του χιούμορ. Όταν λέμε “σήμερα βαριέμαι να κάνω το τάδε..”, σε αυτήν τη ρημάδα την αιωνιότητα, που πιθανολογούμε ότι μας περιμένει με ανοικτές αγκάλες, τι θα κάνουμε; Το ερώτημα δεν είναι καν φιλοσοφικό· είναι πρακτικό.
Ένα αιώνιο, βασανιστικό ερώτημα
Αιώνες πριν τον χριστιανισμό, αιώνες μετά και σήμερα, φιλοσοφία, θεολογία, τέχνες, λογοτεχνία και όλες οι ανθρώπινες σκέψεις είναι στραμμένες προς τη μετά θάνατον ζωή: υπάρχει και, αν ναι, πώς να είναι; Αν πάλι δεν υπάρχει, πώς να είναι η κατάσταση μετά θάνατον; Ερωτήσεις που δεν έχουν απάντηση και που, πάρα ταύτα, τις θέτουμε κατ’ επανάληψιν. Γιατί; Διότι προφανώς μας απασχολεί πάρα πολύ, τόσο που το συζητάμε φιλοσοφικά, και άρα εξ αποστάσεως, διότι η εγγύτητα του αγνώστου τρομάζει πάνω-κάτω όσο και ο τεράστιος σκύλος που πήρε ο γείτονας χωρίς να το ξέρουμε, και βγήκαμε στο μπαλκόνι απροετοίμαστοι για να αντικρίσουμε το ανοικτό στόμα με τα τεράστια δόντια.
Κάποιος έλληνας φιλόσοφος το έθεσε πολύ απλά: όσο είσαι ζωντανός, δεν είσαι νεκρός, άρα τι σε νοιάζει; Όταν θα είσαι νεκρός, δεν θα το ξέρεις, άρα και πάλι τι σε νοιάζει;
Πολύ απλό, σχεδόν παιδικό, και αν το ενστερνιζόμασταν όλοι, πιθανόν να είχαν πάψει όλες αυτές οι σκέψεις περί μεταθανάτιας ζωής. Αλλά όχι, αντιθέτως δεν σταματήσαμε ποτέ και επί αιώνες συζητάμε για κάτι που δεν γνωρίζουμε, κάνουμε εικασίες και υπολογισμούς όχι μόνο χωρίς τον ξενοδόχο, αλλά και έχοντας πλήρη άγνοια της ύπαρξης ή μη του ξενοδοχείου, βαθιά μεσάνυχτα ως προς την τοποθεσία του, περί της διαδρομής ως εκεί, για το αν υπάρχει τρένο επιστροφής (μετενσάρκωση) και άλλες χρήσιμες πληροφορίες.
Θα μου πείτε: «Μας ελκύει το άγνωστο!» Ναι, σιγά. Η ζωή των ιθαγενών της Βόρειας Αυστραλίας, η καθημερινότητα των προσφύγων, οι μαύρες τρύπες και ένα σωρό άλλα θέματα μας είναι εξίσου άγνωστα, αλλά τα συζητάνε μόνο μια χούφτα άνθρωποι. Αλλά η μετά θάνατον ζωή ελκύει, από ό,τι φαίνεται, τους πάντες -εκτός από τους ίδιους τους νεκρούς.
Θα μου πείτε: «Είναι το αναπόφευκτο!». Αναπόφευκτος είναι ο θάνατος. Η μετά θάνατον ζωή είναι απλώς άγνωστη. Δηλαδή δεν ξέρουμε εάν υπάρχει ή όχι, άρα μπορεί να είναι και αποφευκτή.
Θα μου πείτε: «Ναι, αλλά αν υπάρχει και είναι χάλια;». Και εδώ δεν είναι πάντα πολύ καλά, τα οικονομικά μας είναι χάλια και η ευτυχία μας διαφεύγει διαρκώς, οπότε γιατί αναμένουμε ότι η άλλη ζωή θα είναι τέλεια; Και αν είναι τέλεια, πώς θα το αντιληφθούμε από την στιγμή που δεν έχουμε γνωρίσει τελειότητα, ώστε να την αναγνωρίσουμε όταν τη συναντήσουμε; Και ο κήπος της Εδέμ τέλειος ήταν, αλλά όχι με τα δικά μας μετρά και σταθμά.
Θα μου πείτε: «Είναι ο φόβος!». Ο φόβος του αναπόφευκτου, δηλαδή ο φόβος της απώλειας, ο φόβος του τερματισμού της επίγειας ζωής μας, που σημαίνει ότι αυτή έχει κάποια αξία για εμάς· μεγάλη αξία καθώς δεν ξέρουμε καμιά άλλη ζωή· τεράστια αξία καθώς η εμπειρία μας περιορίζεται μόνο σε αυτήν, εξ ου και οι εικασίες μας περί του “μετά”, οι εικόνες που σχηματίζουμε, έχουν ως αφετηρία την τωρινή μας ζωή. Αυτό λέγεται παραπληροφόρηση.
Άρα που καταλήγουμε; Ασχολούμεθα με τη μετά θάνατον ζωή, διότι δίνουμε τεράστια αξία στην προ θανάτου ζωή μας.
Αντιλαμβανόμαστε τον παραλογισμό;
- Έλλειψη δεν θα υπάρχει, διότι δεν θα υπάρχουν αισθήσεις ‘ώστε να μας γνωστοποιήσουν την έλλειψη.
- Ξοδεύουμε χρόνο σκεπτόμενοι το άγνωστο και δεν βλέπουμε το γνωστό, μην σας πω ότι το παραμελούμε και το αμελούμε προκλητικά, εκλαμβάνοντας ως δεδομένο το υπάρχον, την ίδια ακριβώς στιγμή που συζητάμε με τρόμο το γεγονός ότι (α) δεν είναι δεδομένο και (β) το έχουμε αξιολογήσει ως έχον τεράστια αξία για εμάς.
Φιλοσοφία, θεολογία και επιστήμη
Τι λένε οι ανά τους αιώνες φιλόσοφοι για αυτό; Πάνω-κάτω μοιράζονται την ίδια άποψη: ότι, δίχως αυτό που αποκαλούμε θάνατο, η ζωή μας δεν θα ήταν όπως είναι, ότι δεν θα είχε το ίδιο νόημα ή και την ίδια αξία, ίσως και καμία, και αραδιάζουν ένα σωρό αιτίες που είναι λογικότατες (π.χ. “Μελέτη θανάτου”, 2ον διεθνές συμπόσιο φιλοσοφίας, Βιβλιοπωλείον της Εστίας). Το τι κάνουμε εν ζωή –καλό ή κακό- είναι άρρηκτα συνυφασμένο με τον θάνατό μας.
Η θεολογία τι λέει; Έχει μια πραγματιστική άποψη που συνοψίζεται ως εξής: να είσαι καθημερινά όσο καλύτερος/η μπορείς ως την ημέρα του θανάτου σου και μετά… βλέπουμε για τα περαιτέρω.
Η επιστήμη τι λέει; Λέει ότι σήμερα τα γεγονότα έχουν Χ ή Ψ ή Ω, αύριο όμως μπορεί να αλλάξουν.
Επιστήμη και φιλοσοφία είναι σοφές: μιλούν για τη σημαντικότητα του παρόντος και του ζην. Καμία τους δεν υπόσχεται μια μετά θάνατον ζωή και ακόμη και η θεολογία επιμένει σθεναρά στο τώρα, στο παρόν, ενστερνιζόμενη -χαμογελώντας το λέω- την αντίληψη των συμπεριφοριστών ότι, εάν κάνεις κάτι καλό σήμερα, οι πιθανότητες να το επαναλάβεις αύριο αυξάνονται. Με άλλα λόγια, δες πρώτα τι θα κάνεις σήμερα, μέχρι να έρθει το αύριο.
Περισσότερη σκέψη για την παρούσα ζωή
Προφανώς δεν θέλω να πείσω για τη μη ύπαρξη μετά θάνατον ζωής, καθώς δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία.
Όμως, ας πιθανολογήσουμε ότι θα ήταν εποικοδομητικότερο, πιο δημιουργικό και πολύ πιο πρακτικό εάν αφιερώναμε περισσότερη σκέψη και πράξη στο παρόν μας: στον τρόπο που επιλέγουμε να διαβούμε στην εδώ ζωή μας. Μήπως το ερώτημα πρέπει να είναι “Πώς θα ζήσω;” αντί του “Πώς θα είμαι αφού σταματήσω να ζω;” Στο κάτω-κάτω το πρώτο είναι στο χέρι μας, μπορούμε να κάνουμε επιλογές και αν επιλέξουμε ορθά ή σχεδόν ορθά ή έστω εάν κάνουμε κάποια προσπάθεια, μπορεί και να απαλύνουμε λίγο τον φόβο του επερχόμενου και αναπόφευκτου θανάτου μας.
