Οι διάλογοι περί ευτυχίας του Σωκράτη: Ο Ευθύδημος και το Συμπόσιο

Συντάκτης: Saky Koulibaly

Ο ίδιος ο Σωκράτης δεν άφησε γραπτά συγγράμματα, όμως ο μαθητής του ο Πλάτωνας άφησε πλούσια γραπτή παρακαταθήκη από διαλόγους που εκτυλίσσονται με κεντρικό τους χαρακτήρα τον Σωκράτη. Σε αυτό το άρθρο θα προσεγγίσουμε την έννοια της ευτυχίας με βάση τα διδάγματα που άφησε κληρονομιά ο Σωκράτης.

Ο ακαδημαϊκός διάλογος δεν έχει καταλήξει ως προς το βαθμό αλληλεπίδρασης μεταξύ των αυθεντικών διδαγμάτων του Σωκράτη και των πλατωνικών ιδεών.

Στ’ αποσπάσματα που ακολουθούν, οι απόψεις που εκφράζονται από τον Σωκράτη θεωρούνται ως οι αυθεντικές, αν και αξίζει να σημειωθεί ότι όσο περισσότερο πλησιάζουμε σε μία οριστική απάντηση ή μία περιεκτική θεωρία περί ευτυχίας, τόσο περισσότερο συναντούμε τον Πλάτωνα παρά τον Σωκράτη.

Ευθύδημος του Πλάτωνα

Ο Ευθύδημος, έργο του Πλάτωνα, αποτελεί την πρώτη συμβολή στη δύση στην οποία πραγματεύεται το θέμα της ευτυχίας και το κείμενο επεκτείνεται πέρα από την απλή ιστορική του αξία.

Στο Ευθύδημο, ο Σωκράτης παρουσιάζει το επιχείρημα της έννοιας της ευτυχίας που παραμένει αναλλοίωτο σήμερα όσο ήταν 2.400 χρόνια πριν.

Ο Σωκράτης στηρίζει το επιχείρημά του σε δύο κύρια ζητήματα:

  1. Η ευτυχία είναι επιθυμία όλων των ανθρώπων. Εφόσον συνιστά το τέλος (δηλ. το σκοπό) κάθε ανθρώπινης δραστηριότητας, είναι ένα αδιαπραγμάτευτο αγαθό.
  2. Η ευτυχία δεν εξαρτάται από τις εξωτερικές συνθήκες αλλά από τον τρόπο αξιοποίησης των συνθηκών αυτών.

Ένας άνθρωπος σοφός λοιπόν, αξιοποιεί το χρήμα με σύνεση προκειμένου να βελτιώσει τη ζωή του. Ένας άνθρωπος ασύνετος σπαταλά και κακοδιαχειρίζεται τα λεφτά του, καταλήγοντας έτσι να χειροτερεύει τη ζωή του ακόμη περισσότερο. Ως εκ τούτου, τα χρήματα από μόνα τους δεν κάνουν τον άνθρωπο ευτυχισμένο ή δυστυχισμένο.Το χρήμα είναι ένα εξαρτημένο αγαθό, το οποίο αποκτά αξία μόνο στα χέρια ενός ανθρώπου συνετού.

Η ίδια συλλογιστική ισχύει για οποιοδήποτε διαθέσιμο αγαθό: κάθε απόκτημα, κάθε τίτλος ακόμη και η ωραία εμφάνιση ή τα φυσικά χαρίσματα. Για παράδειγμα, ένας όμορφος άνθρωπος μπορεί να καταντήσει ματαιόδοξος και χειριστικός, καταχρώμενος έτσι τα χαρίσματα της φύσης.  Παρομοίως, ένας άνθρωπος με ευφυΐα  μπορεί να καταλήξει χειρότερος κακοποιός και από κάποιον βραδύνοα.

Στη συνέχεια, ο Σωκράτης αναλύει το παρακάτω συγκλονιστικό συμπέρασμα:

«Τι προκύπτει λοιπόν απ’ όσα μέχρι τώρα έχουμε πει; Δεν προκύπτει άλλο παρά ότι από τα υπόλοιπα τίποτα δεν είναι από μόνο του καλό ή κακό, παρά μόνο είναι η σοφία καλή και η άγνοια κακή. Ας δούμε λοιπόν τι έχει απομείνει. Αφού η επιθυμία όλων είναι η ευτυχία, και αφού είναι φανερό πόσο ικανοί είμαστε για τη χρήση- την καλή χρήση-κάθε άλλου πράγματος, εφόσον η γνώση είναι εκείνη που παρέχει την αρετή της χρήσης και της καλής τύχης, τότε ο κάθε άνθρωπος οφείλει όσο είναι δυνατόν να προετοιμαστεί με κάθε τρόπο για τούτο: για να είναι όσο μπορεί περισσότερο σοφός» (281e2-282a7).

Στο χωρίο αυτό, ο Σωκράτης διασαφηνίζει ότι η ευτυχία δεν πρόκειται ν’ ανακαλυφθεί στ’ αγαθά που συγκεντρώνει κανείς, ή ακόμη στα έργα που συναπαρτίζουν τη ζωή ενός ανθρώπου, αλλά στην ενέργεια που κατευθύνει και εστιάζει τη ζωή του κάθε ανθρώπου.

Από το παραπάνω συμπέρασμα, απορρέει επίσης η αποκήρυξη της ιδέας που ισχυρίζεται πως η ευτυχία προέρχεται μόνον από την ικανοποίηση των επιθυμιών μας. Καθώς, προκειμένου ο άνθρωπος ν’ αποφασίσει ποιες επιθυμίες του αξίζει να ικανοποιήσει, οφείλει ν’ ασκήσει την κριτική και τη στοχαστική ευφυΐα (την οποία ο Σωκράτης ονομάζει σοφία).

Οφείλουμε να κατανοήσουμε την ανθρώπινη φύση και ν’ ανακαλύψουμε ποια ερεθίσματα προκαλούν την εξωτερίκευση των βέλτιστων ιδιοτήτων μας-ποιες επιθυμίες μας είναι αλληλό-ενισχυτικές και  ποιες μάς αποτρέπουν από την κατάκτηση ενός ολοκληρωμένου σκοπού και εύρυθμης λειτουργίας.

Συμπεραίνεται από τα παραπάνω ότι αδιαμφισβήτητα ο Σωκράτης ήταν ο πρώτος οπαδός της «θετικής ψυχολογίας» στην έκταση που απαιτείται επιστημονική κατανόηση του ανθρώπινου μυαλού, προκειμένου να οδηγηθούμε στην ανακάλυψη όσων οδηγούν τον άνθρωπο στην ευτυχία.

Συμπόσιο του Πλάτωνα

Το Συμπόσιο γράφτηκε μεταξύ 385 και 370 π.Χ. Διαδραματίζεται το 416 π. Χ., αφού ο τραγικός ποιητής Αγάθων έχει κερδίσει τον διαγωνισμό των Λήναιων.

Ο Αγάθων καλεί λοιπόν φίλους στο σπίτι του, μεταξύ των οποίων ο Σωκράτης και μέσα σε ατμόσφαιρα ευθυμίας και οινοποσίας, πλέκουν το εγκώμιο του Έρωτα.

Μεταξύ των παρευρισκομένων και εγκωμιαστών, είναι ο γιατρός Ερυξίμαχος ο οποίος ισχυρίζεται ότι ο Έρως είναι ο ικανότερος από όλους τους άλλους θεούς να φέρει την ευτυχία στον άνθρωπο, και με την άποψή του συμφωνεί ο κωμικός ποιητής Αριστοφάνης, διατυπώνοντας ότι ο Έρως είναι «βοηθός της ανθρωπότητας….που εξαλείφει κάθε κακό και η γιατρειά του φέρνει στο ανθρώπινο γένος τη μεγαλύτερη ευτυχία» (186b).

Σύμφωνα με τον Ερυξίμαχο, ο Έρωτας είναι η δύναμη που ζωοδοτεί το κάθε τι, μεταξύ των οποίων και την ανθρώπινη επιθυμία και είναι συνεπώς, πηγή κάθε καλοσύνης. Για τον Αριστοφάνη, ο Έρωτας είναι η δύναμη που αναζητά την επανασύνδεση του ανθρώπου σε ένα σύνολο, μετά τον χωρισμό του σε δύο μισά, ένα αρσενικό και ένα θηλυκό.

Όσον αφορά ωστόσο τον Σωκράτη, στον Έρωτα λανθάνει μία πιο σκοτεινή πλευρά αφού, όντας η αναπαράσταση της επιθυμίας, λαχταρά στο διηνεκές χωρίς ποτέ να ικανοποιείται εντελώς. Ως εκ τούτου, δεν μπορεί ο Έρωτας να είναι ολοκληρωμένος θεός, αφού η θεότητα υποτίθεται ότι είναι αιώνια και αυτάρκης.

Παρόλ’ αυτά, ο Έρωτας παραμένει ζωτικά αναγκαίος στην ανθρώπινη αναζήτηση της ευτυχίας, αφού είναι ο διαμεσολαβητής ανάμεσα στο ανθρώπινο και το θείο.

Ο Έρωτας είναι η δύναμη που ξεκινά από την αναζήτηση της σαρκικής ικανοποίησης, μπορεί όμως να επαναπροσδιοριστεί επιδιώκοντας υψηλότερες διανοητικές αρετές.

Το ανθρώπινο μυαλό μπορεί να μάθει ν’ απομακρύνεται από την αγάπη για τα όμορφα αλλά εφήμερα πράγματα, στρεφόμενο προς την αγνή αγάπη του ίδιου του Ωραίου. Όταν πραγματοποιείται η στροφή αυτή τότε η ψυχή ικανοποιείται εντελώς. Η κατάσταση αυτή περιγράφεται από τον Σωκράτη ως ένα είδος αγαλλίασης ή επιφοίτησης, αφού  άνθρωπος καταφέρει να βγάλει τις παρωπίδες και να κατακτήσει την Αλήθεια της ύπαρξής του.

Λέει, μάλιστα:

«Αν ποτέ αξίζει ο άνθρωπος να ζει, είναι όταν έχει αποκτήσει την ικανότητα να κοιτά στην ψυχή του Ωραίου. Και άπαξ την έχει αντικρύσει, ποτέ ξανά δεν πρόκειται να γοητευθεί από τα δέλεαρ του χρυσού, των ρούχων και από τους καλλωπισμένους νεαρούς. Δεν θα νοιάζεται καθόλου για την ομορφιά που άλλοτε τον συγκλόνιζε…όταν κανείς διακρίνει την ομορφιά αυτή, τότε θα συλλάβει την αληθινή αρετή, όχι την αρετή της εμφάνισης. Και όταν πια ο άνθρωπος έχει προχωρήσει τόσο ώστε να πλησιάσει αυτή την τέλεια αρετή, τότε πρέπει να ονομάζεται φίλος του θείου και αν είναι ποτέ δυνατόν να χαρεί την αθανασία, τότε αυτή θα του προσφερθεί» (212d).

Ενώ φαίνεται ότι ο Σωκράτης και ο Πλάτωνας πιστεύουν πως η μυστηριακή αυτή αγαλλίαση κατακτάται πρωταρχικά με τη φιλοσοφία, υπάρχουν άλλοι οι οποίοι ανάγουν το θέμα αυτό είτε σε θρησκευτική, είτε αισθητική ερμηνεία: Οι Χριστιανοί στοχαστές διατείνονται ότι η υπέρτατη ευτυχία είναι η αγνή θεώρηση του Θεού (Θωμάς Ακινάτης), ενώ άλλοι ισχυρίζονται ότι αυτή είναι η θεώρηση της ομορφιάς στη μουσική ή την τέχνη (Σοπενχάουερ).

Σε κάθε περίπτωση, η κεντρική ιδέα είναι πως αυτή η κατακλυσμιαία εμπειρία της αλήθειας, της ομορφιάς ή του θείου αποδίδει σε  όλα τα βάσανα και τις ταλαιπωρίες της ζωής νόημα και τα καθιστά άξια υπομονής. Το ιερό δισκοπότηρο εμφανίζεται μετά από τις πιο άγριες δοκιμασίες.

Συντάκτης: Saky Koulibaly,

Influence:

Αρθρογράφος του flowmagazine.gr.