Ο Έρωτας στην αρχαία Ελληνική γραμματεία & τέχνη

Συντάκτης: Νίκη Σταματοπούλου

O έρωτας ήταν ανέκαθεν πηγή έμπνευσης και καλλιτεχνικής δημιουργίας. Ειδικά στην Αρχαία Ελλάδα αποτέλεσε ερέθισμα της φιλοσοφικής σκέψης, υμνήθηκε μέσα από τα έργα της αρχαίας Ελληνικής τραγωδίας και πήρε σάρκα και οστά με τη σμίλη και το χρωστήρα. O Έρωτας από τον Όμηρο ως τον Σοφοκλή και από τον Πλάτωνα και τον Σωκράτη ως τον Πλούταρχο υπήρξε αντικείμενο σχολιασμού και προβληματισμού.  

Ετυμολογικά η λέξη προέρχεται από  αρχαιοελληνικό ρήμα ἐράω-ῶ που σημαίνει «αγαπώ, επιθυμώ, ποθώ». Άρα η λέξη ο Έρως σημαίνει αγάπη, επιθυμία, πόθος.

Στα Ομηρικά έπη και ειδικά στην Οδύσσεια ο έρωτας πρωτοστατεί σε πολλούς στίχους των ραψωδιών. Ο Οδυσσέας εμπνέει τον έρωτα στις διάφορες ηρωίδες. Στην Πηνελόπη η οποία τον περιμένει υπομονετικά, στην νύμφη Καλυψώ που αφού τον κρατήσει κοντά της επτά χρόνια, του υπόσχεται ακόμα και την αθανασία αν μείνει μαζί της, στην επικίνδυνη Κίρκη που τον παγιδεύει με τα κάλλη της σχεδόν έναν ολόκληρο χρόνο, αλλά και στη νεαρή πριγκίπισσα Ναυσικά.

Ο  Πλάτωνας με τη σειρά του  έδωσε μια άλλη ερμηνεία στην έννοια του έρωτα. «Ο έρωτας δεν είναι επιθυμία ομορφιάς, είναι δίψα πληρότητας» έλεγε χαρακτηριστικά. Στο έργο του «Συμπόσιον» ο έρωτας ταυτίζεται με τη φιλοσοφία, και παρατίθεται η θέση ότι «ο έρωτας είναι φιλόσοφος, και ως φιλόσοφος που είναι ευρίσκεται μεταξύ της σοφίας και της μωρίας». Ο δάσκαλός του ο Σωκράτης στο «Φαίδρο» χαρακτηρίζει τον έρωτα ως θεϊκή μανία που σπρώχνει τον άνθρωπο γρηγορότερα στο στόχο του. Ο τραγικός ποιητής Σοφοκλής στην Αντιγόνη με το περίφημο  «Έρως ανίκατε μάχαν», επισήμανε πως ήταν ανίκητος. 

Οι αρχαίοι Έλληνες αντιλαμβάνονταν τον έρωτα ως θεότητα, ως αξία, ως πράξη, αλλά και ως γοητευτική δύναμη. Του απέδωσαν πληθώρα επιθέτων για να τον χαρακτηρίσουν όπως: Κάλλιστος (=ο ομορφότερος), λυσιμελής(=αυτός που παραλύει τα μέλη), πυρίδρομος (=αυτός που βάζει φωτιά), διφυής (=που έχει δύο φύσεις), γλυκύπικρος, αβρός (=τρυφερός), τακερός (=εκείνος που λιώνει όποιον κυριεύει αλγεσίδωρος (=που κάνει τον άνθρωπο να πονά), σχέτλιος (=σκληρός), ανίκατος (=ακαταμάχητος). Παράλληλα ως θεότητα παρουσιάζεται ποικιλοτρόπως στην αττική αγγειογραφία, αλλά και γλυπτική. Σε κάποιες παραστάσεις η Αφροδίτη απεικονίζεται -μεταξύ άλλων  να τον θηλάζει, να τον αγκαλιάζει, να τον φιλά, να τον μαλώνει για τις σκανδαλιές του, ενώ σε κάποιες άλλες ως ηνίοχος αρμάτων ή αθλούμενος σε ποικίλες αθλητικές δραστηριότητες, όπως ήταν η πάλη, η πυγμαχία, και η λαμπαδηδρομία. 

Διαχρονική η εξύμνηση του έρωτα και η κυριαρχία του στην ανθρώπινη σκέψη και δημιουργία. Γιατί μπορεί οι άνθρωποι να διέπονται από τη θνητότητα, αλλά ο «φτερωτός» θεός γλιστρά παραμένοντας αθάνατος μέσα στο χρόνο και σημαδεύει με τα βέλη του τον άνθρωπο. Η επίδρασή του όμως  δεν είναι αιώνια, αλλά αποκτά δύναμη αναλλοίωτη μόνο  όταν μετατρέπεται σε αγάπη. Αυτό δεν σημαίνει ότι όσοι τον συνάντησαν στο διάβα τους δεν ένιωσαν μοναδικά. Γιατί όπως άλλωστε είχε πει χαρακτηριστικά και ο Πλάτωνας: «Οι άνθρωποι ονόμασαν τον έρωτα φτερωτό επειδή έχει φτερά. Οι Θεοί τον ονόμασαν έτσι επειδή έχει την δύναμη να δίνει φτερά». 

Συντάκτης: Νίκη Σταματοπούλου,

Influence:

Είμαι Φιλόλογος – απόφοιτος του τμήματος Ιστορίας-Αρχαιολογίας στο ΕΚΠΑ. Το 2013 απέκτησα την εξειδίκευση της Ειδικής Παιδαγωγού…