Ο αχός της εποχής, του Julian Barnes
“Μάιος του 1937. Ένας τριαντάρης περιμένει δίπλα στον ανελκυστήρα μιας πολυκατοικίας του Λένινγκραντ. Περιμένει όλη τη νύχτα ότι ανά πάσα στιγμή θα τον οδηγήσουν στο Αρχηγείο της Υπηρεσίας Κρατικής Ασφάλειας. Καμιά από τις διασημότητες που γνώρισε την περασμένη δεκαετία δεν μπορεί τώρα να του φανεί χρήσιμη. Και ελάχιστοι από όσους οδηγούνται στο Αρχηγείο επιστρέφουν.
Αυτή είναι η αφετηρία του νέου αριστουργηματικού μυθιστορήματος του Μπαρνς, μια ιστορία για τη σύγκρουση ζωής και τέχνης, το θάρρος, τη δειλία, και τον πόνο του αναπόφευκτου συμβιβασμού. Το βιβλίο αναφέρεται στη ζωή, το έργο του Ντμίτρι Σοστακόβιτς καθώς και στη σύγκρουσή του με το σταλινικό καθεστώς”.
Αυτή είναι η παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του θαυμάσιου αυτού βιβλίου, γραμμένου από τον εξαίρετο Άγγλο συγγραφέα Julian Barnes και μεταφρασμένο από τον Θωμά Σκάσση (Κρατικό βραβείο μετάφρασης έργου ξένης λογοτεχνίας 2004).
Ο συγγραφέας αντλώντας στοιχεία από βιογραφίες του συνθέτη Ντμίτρι Σοστακόβιτς (1906-1975) βάζει τον εαυτό του στη θέση του διάσημου Ρώσου συνθέτη και περιγράφει με καταπληκτική μαεστρία πώς φαντάζεται ότι θα σκεφτόταν και θα ένιωθε εκείνος στη διάρκεια του σταλινικού καθεστώτος και στη συνέχεια στη περίοδο του Χρουτσώφ, ο οποίος τον εξανάγκασε να γίνει μέλος του κομουνιστικού κόμματος πράγμα που είχε αποφύγει ως τότε.
Στη διήγηση παρελαύνουν όλοι οι γνωστοί ρώσοι μουσικοί: Προκόφιεφ, Ροστροπόβιτς, Χατσατουριάν, Όιστραχ, Στραβίνσκι, Τσαϊκόφσκι, Μουσόρσκι και ο ρόλος που έπαιξε ο καθένας τους την περίοδο εκείνη.
Δεν είναι διόλου αναγκαίο να είναι κανείς λάτρης της κλασικής μουσικής για να διαβάσει αυτό το βιβλίο, ούτε να γνωρίζει το έργο του Σοστακόβιτς. Ο λόγος είναι ότι το θέμα του βιβλίου δεν είναι ο Σοστακόβιτς αυτός καθ΄ εαυτός. Είναι η τεράστια και απάνθρωπη ψυχολογική καταπίεση και ο εξευτελισμός που ασκούσε το σταλινικό καθεστώς σε όσους θεωρούσε αντιφρονούντες και ιδιαίτερα στους πνευματικούς δημιουργούς.
Ο αναγνώστης μαθαίνει πράγματα που ως τότε νόμιζε πως τα γνώριζε, τα υποψιαζόταν ή τα ήξερε ακροθιγώς. Στα φοιτητικά μου χρόνια είχα διαβάσει το γνωστό έργο “Μια ημέρα του Ιβάν Ντενίσοβιτς” του Σολζενίτσιν σε βίπερ, όπου ο συγγραφέας περιέγραφε μια ημέρα από τη ζωή του στο γκουλάγκ όπου ήταν εξόριστος και είχα φρίξει. Το βιβλίο αυτό αναφέρεται εδώ με την παρατήρηση ότι “ο Σολζενίτσιν είχε ωραιοποιήσει την πραγματικότητα που ήταν δέκα φορές χειρότερη”. Όντας λάτρης του μελοδράματος ξέρω την όπερα “Η Λαίδη Μακμπέθ του Μτσενσκ” εμπνευσμένη από το σαιξπηρικό δράμα που συνέθεσε ο Σοστακόβιτς και μάλιστα μου αρέσει ιδιαίτερα. Με έκπληξη λοιπόν πληροφορήθηκα ότι μετά την παρουσίασή της στη Μόσχα, ένα άρθρο στην Πράβντα την κατακεραυνώνει, δεν την θεωρεί κατάλληλη για τον λαό και ανακηρύττει τον συνθέτη “εχθρό του λαού“. Όπως διαβάζω στο βιβλίο “Ο δεκάχρονος Μαξίμ (σ.σ. ο γιος του συνθέτη) είχε υποχρεωθεί στο σχολείο να κακολογήσει δημόσια τον πατέρα του στη διάρκεια ενός διαγωνισμού μουσικής”.
Η περιγραφή του ψυχικού βασανισμού, του κατατρεγμού και της τρομοκράτησης των πολιτών από το καθεστώς για να τους ελέγχει ήταν τέτοια που η επταετής ελληνική χούντα μοιάζει μπροστά της με παιδική χαρά.
Στο βιβλίο παρακολουθούμε την βαθμιαία απώλεια της ψυχής του μεγάλου συνθέτη. Σκέφτεται την αυτοχειρία όμως “του έλειπε ο αυτοσεβασμός που απαιτείται για την αυτοκτονία” (σελίδα 196).
Εύστοχη η παρατήρηση (σελίδα 168) για τον Πικάσο: “Πόσο εύκολο ήταν να είσαι κομμουνιστής αν δεν ζούσες σε κομμουνιστική χώρα“. Βεβαία, είχαμε και στη πατρίδα μας μεγάλους θαυμαστές του Στάλιν (όπως ο Γιάννης Ρίτσος) για τους οποίους πιστεύω πως ισχύει η ίδια παρατήρηση.
Στο βιβλίο ο Σοστακόβιτς παρουσιάζεται ως δειλός. Πριν βιαστούμε να τον καταδικάσουμε για δειλία ας αναλογιστούμε πώς θα είχαμε αντιδράσει εμείς κάτω από τις συνθήκες που έζησε εκείνος.
Με αυτά τα δεδομένα ήταν νομοτελειακά βέβαιο ότι ο κομμουνισμός θα κατέρρεε παγκοσμίως. Η Κούβα και η Κίνα στρέφονται προς τον καπιταλισμό, η Β. Κορέα όπου και εκεί επικρατεί ανάλογο καθεστώς καταπίεσης και ανθρώπινου εξευτελισμού, (οι άνθρωποι κλαίνε γοερά και οδύρονται από “ενθουσιασμό” στη εμφάνιση του μεγάλου ηγέτη τους, επειδή ξέρουν πως αν δεν το κάνουν την άλλην ημέρα δεν θα υπάρχουν) δυστυχεί.
Ένα βιβλίο από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, που διαβάζεται σαν αστυνομικό μυθιστόρημα.
«Ο συνεργάτης μας κ. Άρης Γαβριηλίδης είναι συγγραφέας και εικαστικός. Περισσότερα για αυτόν και το έργο του εδώ.»
