Ο αρχιτεκτονικός τύπος της Βασιλικής

Συντάκτης: Βασίλης Δεληγιάννης

Η Βασιλική αποτέλεσε τον δημοφιλέστερο  ναϊκό αρχιτεκτονικό τύπο την παλαιοχριστιανική περίοδο. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά που την διαμόρφωσαν;

Λόγοι επικράτησης

Οι λόγοι είναι πολλοί και διάφοροι, όχι κατ’ ανάγκην  θρησκευτικοί. Ο κυριότερος είναι γιατί εκείνη την εποχή σε όλα σχεδόν τα δημόσια κτίρια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας επικρατούσε παρεμφερής αρχιτεκτονικός τύπος. Ο χριστιανισμός ως νέα θρησκεία είχε την ανάγκη κάποιου στεγασμένου χώρου για τη λατρεία και η Βασιλική αρκούσε να χωρέσει τους πιστούς, οι οποίοι τότε σε αντίθεση με τώρα δεν είχαν κανένα ναό στην πόλη τους. 

Ήταν απλή αρχιτεκτονικά και αυτό ταίριαζε με την απλότητα και τη  λιτότητα  των πιστών. Η Βασιλική εξήρε το δρομικό του «γίγνεσθαι» στη λατρεία η οποία τότε ξεκινούσε  στον πρόναο, χώρος από τον οποίο ο ιερέας  εισερχόταν  στο ναό με το Ευαγγέλιο ανά χείρας. Παράλληλα προετοίμαζαν οι διάκονοι τα Τίμια Δώρα ώστε να συσταθεί  έπειτα από τον ιερέα η Θεία Μετάληψη.  Ένας ακόμη λόγος ήταν η σύγκριση του ναού με πλοίο που οδηγούσε το ποίμνιο στον Ήλιο-Χριστό.

Εξέλιξη

Στην αρχή ο ναός ήταν ένα ορθογώνιο παραλληλόγραμμο όπως οι εθνικοί ναοί αλλά σταδιακά άρχισαν να γίνονται κάποιες αλλαγές. Η πρώτη αλλαγή ήταν ότι το Ιερό βαθμηδόν μεταφέρεται από την δύση στην ανατολή, ακολουθώντας την κίνηση του Ήλιου. Να τονιστεί ότι ναοί που υπάρχουν ακόμη από τότε ή μεταγενέστερα, δεν έχουν το Ιερό ανατολικά, αλλά δυτικά όπως οι ναοί της Αναστάσεως στην Ιερουσαλήμ, του Αγίου Πέτρου και του Αγίου Ιωάννη στην Ρώμη ή βόρεια όπως η Αγία Σοφία στον Μυστρά, για κυρίως πρακτικούς λόγους.

Η είσοδος στον ναό πάει στη δύση έναντι του Ιερού. Προστίθενται κλήτη και αργότερα τρούλοι. Η προσθήκη εγκάρσιου κλήτους είναι σταθμός, αρχικά εκεί που είναι το Ιερό το οποίο μπαίνει σε ειδική κόγχη, σαφώς ορατή και απέξω. Σταδιακά το κλήτος μετακινείται  προς το κέντρο του ναού κάνοντας τον σταυροειδή, ελληνικό ή λατινικό σταυρό.

Μέρη ναού, προσκτίσματα και  λοιπές κατασκευές.

Σταδιακά μπαίνει στο  Ιερό  η  Αγία Τράπεζα και λοιπά λειτουργικά κτίσματα. Στον   κύριο  ναό  όπου παρευρίσκονται οι πιστοί, υπάρχει  ο σολέας που αποτελεί προέκταση του Ιερού  και τοποθετείται άμβωνας. Το Ιερό οριοθετούν μικρά κολωνάκια που ονομάζονται «φράγμα του πρεσβυτέρου», ενώ  σταδιακά  τοποθετείται το τέμπλο.

Ο τρούλος με το πέρασμα του χρόνου ψηλώνει, όπως και όλος ο ναός. Κατασκευάζεται ο  γυναικωνίτης, ο οποίος είναι πάνω περίπου από τον νάρθηκα. Ο  νάρθηκας  κλείνει και γίνεται πρόναος όπου αρχίζει  η  λατρεία. Εκεί βρίσκονται η πρόθεση για την απόθεση των Τίμιων Δώρων και του Ευαγγελίου αλλά και το διακονικό όπου ετοιμάζεται ο ιερέας.

Ο αύλιος χώρος έχει τέσσερις σκεπασμένες στοές στα σημεία του ορίζοντα, αλλά πάντα στην άκρη, ενώ στη μέση υπάρχει το αίθριο όχι πάντα στεγασμένο, όπως στο ναό της Αναστάσεως, όπου υπάρχει και μια κρήνη με νερό για συμβολικό κυρίως πλύσιμο χεριών και προσώπου.

Συντάκτης: Βασίλης Δεληγιάννης,

Influence:

Αρθρογράφος του flowmagazine.gr.