Κάτι παραπάνω από έκδηλος μπορεί να χαρακτηριστεί αυτή ειδικά την εποχή ο φόβος στην Ελλάδα, με τους χιλιάδες πρόσφυγες και …
Μπορούν οι επιδημίες, ενδημίες, πανδημίες, να επιδεινώσουν την ξενο-φοβία;
Ο παραπάνω τίτλος αλλιώς: μπορούν οι φόβοι, οι εμμονές και η συναισθηματική σκέψη να επιδεινώσουν τον ρατσισμό, που λίγο-πολύ όλοι κουβαλάμε μια δόση του;
Ο φόβος του διαφορετικού
Ο ρατσισμός είναι η θεωρία που διακηρύσσει ότι μία φυλή έχει κάποια εγγενή χαρακτηριστικά που την καθιστούν ανώτερη από τις άλλες. Η ξενοφοβία, που προηγείται του ρατσισμού, είναι ο φόβος για τους ξένους κι άρα η επιθετικότητα απέναντί τους- όπως και ενάντια στα ήθη και έθιμά τους- λεκτική, σωματική ή ψυχολογική, ή κάποιο μίγμα από όλα αυτά ή όλα αυτά μαζί. Και τα δύο είναι κοινωνικά μεμαθημένα συναισθήματα, άρα η μάθηση συντελείται υπόγεια, άρα αόρατα συχνά με αποτέλεσμα τέτοιου τύπου αντιλήψεις να είναι υποσυνείδητες, ακόμη κι όταν τις εκφράζουμε.
Ο ρατσισμός κι η ξενοφοβία δεν έχουν μόνο να κάνουν με τους «ξένους», δηλαδή ανθρώπους από άλλη «φυλή», αλλά εκδηλώνεται προς όποιους ή όποιες ομάδες θεωρούμε ότι «διαφέρουν» από εμάς, όπως π.χ. οι ομοφυλόφιλοι, ο γείτονας μας που ζει στην διπλανή πόρτα ή στην διπλανή χώρα, ο άλλος που είναι παναθηναϊκός, που έχει άλλο χρώμα, άλλες συνήθειες, που είναι γυναίκα ή πρώην χρήστης, που είναι ανάπηρος κοκ.
Όλοι γνωρίζουμε ότι οι άνθρωποι είμαστε μια «φυλή», αλλά ό,τι είναι υποσυνείδητο δύσκολα αναγνωρίζεται. Απ’ την άλλη, μια τέτοια συμπεριφορά έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την θεωρία της αγέλης (καθώς είμαστε πρωτίστως αγελαία ζώα) η οποία υπαινίσσεται ευγενικά ότι προκειμένου « να είμαι εγώ καλά, πρέπει και ο διπλανός μου να είναι καλά» άρα θα πρέπει να τον βοηθώ όταν μπορώ, καθώς η ζωή μου εξαρτάται από την δική του.
Ο ρατσισμός και “η φίλη του” η ξενοφοβία, ερχόμενα σε αντίθεση με κάθε λογική επιβίωσης, υποστηρίζουν ακριβώς το αντίθετο: ο διπλανός σου είναι επικίνδυνος, απομακρύνσου από κοντά του. Ο διπλανός σου είναι ρίζα του κακού κι άρα να τον φοβάσαι. Ειδικά όταν οι συνθήκες διαβίωσης δυσκολεύουν, ο διπλανός σου γίνεται ακόμη πιο επίφοβος διότι ίσως μπει στο χωράφι σου, κλπ. κλπ.
Και πάμε πάλι στη μελέτη η οποία λέει ότι όταν ιοί, παράσιτα, και άλλα παθογόνα εξαπλώνονται, άνθρωποι και ζώα τείνουν να μένουν στον κύκλο της άμεσης οικογένειας και ομάδες ομοτίμων τους ώστε να αποφύγουν τους «ξένους» όσο το δυνατόν περισσότερο. Θα μπορούσαν αυτά τα ένστικτα, που αναπτύχθηκαν για να μας προστατεύσουν από ασθένειες, να γενικευθούν σε αποφυγή υγιών ατόμων που απλά κοιτάζουν, μιλούν, ή ζουν διαφορετικά; (Δεν σας λέω την απάντηση από τώρα).
Τα μυρμήγκια…
Πάμε πάλι στα ζώα: Μια νέα μελέτη έδειξε ότι τα μαύρα μυρμήγκια κήπων που εκτέθηκαν σε μύκητα, συγκεντρώθηκαν μαζί σε ομάδες πολύ μικρότερες από οι ερευνητές προέβλεψαν, περιορίζοντας αποτελεσματικά την εξάπλωση της ασθένειας. Παρόμοιες συμπεριφορές παρατηρήθηκαν μεταξύ 19 μη – ανθρώπινων ειδών πρωτευόντων που επίσης μείωσαν την άμεση εξάπλωση των παρασίτων. Σοφό (για ένα διάστημα) και το ίδιο κάνουν «ενστικτωδώς και οι άνθρωποι», λένε οι ερευνητές.
Το ένστικτο, η παρόρμηση και….. η στοχοποίηση
«Είναι ενδιαφέρον και πραγματικά απογοητευτικό», λέει η Jessica Stephenson, επίκουρη καθηγήτρια στο τμήμα βιολογικών επιστημών του Πανεπιστημίου του Πίτσμπουργκ, «ότι καθώς ο COVID-19 συνεχίζει την εξάπλωσή του, οι άνθρωποι είναι ακόμα πιο ευαίσθητοι σε αυτήν την παρόρμηση», δηλαδή στο ένστικτο, το οποίο είναι ένας αυτοματισμός δίχως αντικειμενική ανάλυση, διάκριση ή έστω λίγη σκέψη πάνω στην κατάσταση.
«Κατά τη διάρκεια επιδημιών, οι άνθρωποι τείνουν να γίνουν υπερ-ευαίσθητοι, έτσι κάθε είδους διαφορετικότητας που παρατηρούν σε άλλον, μετατρέπει ξαφνικά και παράλογα (και αμετάκλητα συχνά) αυτόν τον άλλον σε πιθανή πηγή μόλυνσης. Γινόμαστε φανατικοί, δίνουμε πολύ περισσότερη προσοχή σε πράγματα και λεπτομέρειες που διαφοροποιούν τους ανθρώπους από αυτό που αντιλαμβανόμαστε ως ‘δικό μας’ φαινότυπο κι αρα «φυσιολογικό»: Οι άνθρωποι που φαίνονται διαφορετικοί, που ντύνονται ή πράττουν διαφορετικά, που ακούγονται και μιλούν διαφορετικά από εμάς, «γίνονται» αυτόματα πιθανές εστίες μόλυνσης που, φυσικά, οδηγεί σε πολύ περισσότερη ξενοφοβία», λέει η Stephenson, η οποία διευθύνει το Stephenson Εργαστήριο Οικολογίας Ασθενειών και Εξελικτικής Παρασιτολογίας στο Pittsburg.
Η Stephenson λέει ότι ως ανθρώπινα όντα είμαστε γενικά “φυσιολογικά κοινωνικά ζώα σε πολλές από τις συμπεριφορικές αντιδράσεις μας σε μολυσματικές ασθένειες.” Δηλαδή προστατευόμαστε όπως ξέρουμε, ενστικτωδώς, δηλαδή χωρίς ιδιαίτερη σκέψη, καθώς σκέψη και φόβος σπάνια συναντιούνται, μια που ο φόβος τρέχει μπρος και η σκέψη μένει πολύ πίσω. (ο λαγός και η χελώνα είναι μια καλή εικόνα ίσως).
Οι συνέπειες των παραπάνω και…. τα ζώα
«Το ότι η συντριπτική πλειοψηφία του είδους μας δεν έχει, σε μεγάλο βαθμό, αντιληφθεί και κατανοήσει τις πιθανές επιδράσεις και συνέπειες αυτής της συμπεριφοράς είναι και πάλι συνεπές με άλλα κοινωνικά ζώα: το κόστος της κοινωνικής αποστασιοποίησης μπορεί κάλλιστα να υπερβεί το κόστος της μόλυνσης της νόσου,” λέει η Stephenson
Το αυτοματοποιημένο ένστικτο της επιβίωσης προστατεύει μεν, ως ένα σημείο, αλλά είναι καλός σύμβουλος; Πόσο αναλύει, πόσο διερευνά, πόσο μετρά και ζυγίζει, πόσο αντικειμενικός σύμβουλος είναι τελικά; Επίσης, τα ζώα αποφεύγουν άλλα ζώα ναι, αλλά αποφεύγουν και ζώα που ανήκουν στο είδος τους κι εκείνα που δεν ανήκουν – αλλά μόνο έως ότου περάσει ο κίνδυνος. Μετά, δεν το «νομιμοποιούν», δεν το «τραβάνε» σε βάθος χρόνου και κυρίως δεν το ενσωματώνουν στην καθημερινότητα τους κι η συμπεριφορά, που χρειάστηκε σε ώρα κινδύνου, δεν μετατρέπεται σε συνήθεια ώστε μετά να εγκατασταθεί στην κοινωνία τους ως κάτι το φυσιολογικό, ως θεσμός.
Φαντάζεσθε στο πάρκο ο σκύλος που είναι χνουδωτός και λευκός να μην παίζει με τον άλλον που είναι κοντός και ασχημούλης, τον άλλον που είναι λίγο βρώμικος, στραβοκάνης, με μεγάλα αυτιά, χοντρούλης, μαύρος, μες την λάσπη, αδύνατος με τα πλευρά του να φέγγουν, με ένα μάτι από κάποιον καυγά, πολύχρωμος, που είναι του δρόμου και κοιμάται όπου βρει, που πεινάει, που είναι γεράκος, που είναι μικρούλης και δεν μπορεί να τρέξει τόσο γρήγορα, που είναι κακοποιημένος; Την φαντάζεσθε αυτήν την εικόνα; Ας την φανταστούμε για λίγο…..ας την φανταστούμε μιας και ποτέ δεν την έχουμε δει-στα ζώα.
Ποτέ ΔΕΝ ήμασταν μόνοι!
Εμείς γιατί το κάνουμε; Σε τι μας βοηθά ακριβώς η απομάκρυνση από τον άλλον; Το γεγονός ότι τα έχουμε καταφέρει, έστω κουτσά-στραβά έως εδώ, μήπως θα έπρεπε να μας θυμίζει, να μας αφυπνίζει στο ότι τα καταφέραμε διότι ΔΕΝ ήμασταν μόνοι μας, διότι οι άνθρωποι δουλεύουν, προστατεύονται, αποδίδουν, παίζουν και δημιουργούν όταν είναι σε ομάδες; Διότι «ένα μυαλό χειμώνα – καλοκαίρι» δεν αρκεί. Διότι χρειάζονται πολλά μυαλά μαζί ώστε να προχωρήσουμε, πολλά διαφορετικά μυαλά που μπορεί να έχουν άλλες απόψεις απ’ τις δίκες μας και παρ’ ‘όλα αυτά να είναι σωστές.
Ο σκύλος μου, ένα τεράστιο τέρας ενός έτους, έμαθε να φέρνει πίσω την μπάλα όταν είδε 2-3 άλλα μικρότερα και διαφορετικά σκυλάκια να το κάνουν. Τώρα πλέον παίζουν όλα μεταξύ τους και με την μπάλα. Πρέπει να είναι περίπου 12-15 σκυλιά, όλα διαφορετικά! Δεν είναι πιο ωραία έτσι;
«Δεν πρέπει να κάνουμε διακρίσεις σε βάρος διαφορετικών ομάδων στην κοινωνική αποστασιοποίησή μας ή στις προσπάθειές μας να συνεργαστούμε για να νικήσουμε τον ιό», προσθέτει η Stephenson. «Αλλά, νομίζω ότι οι φυσικές, ‘εξελιγμένες’ τάσεις μας είναι να συνδεόμαστε μόνο μέσα στις ομάδες μας. Πρέπει να καταπολεμήσουμε αυτή τη φυσική αντιπάθεια προς τους ανθρώπους που διαφέρουν από τον εαυτό μας αντί να «κλεινόμαστε!» – σαν πατζούρια που δεν αφήνουν το φως να μπει, με αποτέλεσμα να βλέπουμε μονόχρωμους τοίχους και να ξεχνάμε ότι υπάρχει ένας απέραντος, υπέροχος, ανοικτός ουρανός εκει έξω που δεν ανήκει σε κανέναν, όμως είναι ολωνών.
