Σε μια καθημερινότητα γεμάτη ταχύτητα και πληροφορία, το μυαλό μας συχνά λειτουργεί στον «αυτόματο». Κι όμως, υπάρχουν στιγμές που μπορούμε …
Λέξεις, σταυρόλεξα και μνήμη: Γυμνάζουν στ’ αλήθεια τον εγκέφαλο;
Για πολλούς, τα σταυρόλεξα και τα παιχνίδια με λέξεις είναι ένας απολαυστικός τρόπος να περάσεις την ώρα σου. Πάντα, όμως, μένει εκείνη η απορία: Βοηθούν πραγματικά τη μνήμη ή απλώς γίνεσαι καλύτερος στη λύση γρίφων;
Η αλήθεια είναι πως τα επιστημονικά δεδομένα έχουν ενδιαφέρον. Οι ασκήσεις με λέξεις ενεργοποιούν μια σειρά από νοητικές λειτουργίες ταυτόχρονα και μπορούν να γίνουν μέρος της στρατηγικής που κρατά το μυαλό σε φόρμα. Παρόλα αυτά, μην περιμένεις πως μόνο ένα σταυρόλεξο αρκεί για να αποφύγεις την άνοια.
Τι γίνεται στον εγκέφαλο όταν λύνεις ένα σταυρόλεξο;
Δεν βάζει μόνο τη μνήμη να δουλέψει. Πρέπει να φέρεις γνώσεις στο προσκήνιο, να συγκρίνεις λύσεις, να πετάξεις όσες δε στέκουν και να μείνεις συγκεντρωμένος ώσπου να βρεις τη σωστή. Αυτή η διαδικασία κινητοποιεί τη σημασιολογική μνήμη (δηλαδή όλα όσα έχουμε μάθει μια ζωή), τη γλώσσα, την προσοχή, τα εκτελεστικά λειτουργικά βοηθήματα για την επίλυση προβλημάτων, ακόμα και τις οπτικοχωρικές δεξιότητες, αφού πρέπει να διατάξεις τις λέξεις στο πλέγμα.
Και τι λένε οι έρευνες για τη μνήμη;
Μια γνωστή, μακροχρόνια μελέτη παρακολούθησε 488 άτομα χωρίς γνωστικά προβλήματα στην αρχή. Σε αυτούς που τελικά εμφάνισαν άνοια, όσοι έλυναν σταυρόλεξα είδαν την έναρξη της γρήγορης πτώσης της μνήμης να καθυστερεί περίπου 2,5 χρόνια. Οι ίδιοι οι ερευνητές, βέβαια, τόνισαν πως αυτό δείχνει σύνδεση, όχι απόδειξη: τα σταυρόλεξα από μόνα τους δεν φτάνουν για να προλάβεις την άνοια.
Κάτι ανάλογο έδειξε και μια νεότερη, τυχαιοποιημένη μελέτη με 107 άτομα με ήπια γνωστική διαταραχή. Η ομάδα με τα σταυρόλεξα είχε καλύτερες επιδόσεις σε μερικές δοκιμασίες νοητικής λειτουργίας σε σύγκριση με την ομάδα που έκανε ηλεκτρονική νοητική εξάσκηση. Και η παρακολούθηση κράτησε 78 εβδομάδες.
Άλλα μην μένεις στις ίδιες εύκολες ασκήσεις.
Υπάρχει μια λεπτομέρεια που δεν πρέπει να αγνοήσεις. Για να ‘δουλεύει’ μια τέτοια δραστηριότητα, πρέπει να έχει κάποια δυσκολία. Αν το σταυρόλεξο σου φαίνεται παιχνιδάκι και γράφεις τις απαντήσεις αστραπιαία, η άσκηση δεν έχει νοητική πρόκληση. Από την άλλη, ένα δύσκολο σταυρόλεξο που σε εκνευρίζει ή σε κάνει να τα παρατάς, δεν θα γίνει συνήθεια. Καλύτερα να διαλέγεις επίπεδα που σε βάζουν να σκεφτείς λίγο παραπάνω, αλλά όχι σε σημείο να τα παρατάς.
Η Alzheimer’s Association προτείνει να ζητάς νέα νοητικά ερεθίσματα: αν κάτι σου φαίνεται εύκολο, άλλαξε δραστηριότητα. Η εκμάθηση μιας γλώσσας, ενός μουσικού οργάνου ή μιας εντελώς νέας δεξιότητας δίνει νέες ευκαιρίες ενεργοποίησης του εγκεφάλου σου.
Μπορούν τα σταυρόλεξα να προλάβουν την άνοια;
Χρειάζεται ρεαλισμός εδώ. Δεν υπάρχει αρκετή απόδειξη ότι ένας άνθρωπος που λύνει καθημερινά σταυρόλεξα θα αποφύγει σίγουρα τη νόσο Alzheimer ή άλλες μορφές άνοιας. Συνήθως, όσοι λύνουν συχνά τέτοιους γρίφους έχουν και άλλες καλές συνήθειες — υψηλό μορφωτικό επίπεδο, κοινωνικές δραστηριότητες, γενικά πιο δραστήρια ζωή. Δύσκολα διαχωρίζεις την επίδραση των σταυρόλεξων από όλους τους άλλους παράγοντες.
Οι τελευταίες οδηγίες του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας λένε πως η νοητική εξάσκηση κάνει καλό, αλλά τα επιστημονικά δεδομένα από μόνα τους δεν φτάνουν για να είμαστε σίγουροι.
Η ποικιλία είναι το παν.
Να λύνεις σταυρόλεξα αν σου αρέσουν, αλλά μην περιορίζεσαι μόνο εκεί. Δοκίμασε διάβασμα, μάθε καινούργια πράγματα, παίξε κάποιο στρατηγικό παιχνίδι, συζήτησε με παρέα, ασχολήσου λίγο και με τη φυσική δραστηριότητα. Σήμερα, οι ειδικοί δίνουν βάρος στη συνολική ποικιλία ερεθισμάτων, όχι σε μια και μοναδική «μαγική» νοητική άσκηση.
Τα σταυρόλεξα και τα παρόμοια παιχνίδια δεν είναι θεραπεία και σίγουρα δεν εγγυώνται προστασία απέναντι στην άνοια. Δίνουν όμως έναν απλό, ευχάριστο τρόπο να κρατάς το μυαλό σου σε εγρήγορση: τη μνήμη, τη γλώσσα, την προσοχή, τη δεξιότητα να λύνεις προβλήματα. Το μυστικό είναι το μυαλό να συναντά συνέχεια καινούργιες προκλήσεις. Σήμερα δύσκολο σταυρόλεξο, αύριο ένα νέο βιβλίο, μεθαύριο μια κουβέντα που ανοίγει νέους δρόμους στη σκέψη σου. Η νοητική εξάσκηση δουλεύει καλύτερα όταν είναι μέρος μιας πλούσιας, δραστήριας καθημερινότητας.
