Κοινωνική πίεση: πώς να την αντιμετωπίσω;

Συντάκτης: Κατερίνα Σπαθαράκη

Ο άνθρωπος είναι ζώο αγέλης, πράγμα που σημαίνει πως για να επιβιώσει και να είναι ικανοποιημένος από την κοινωνική του ζωή χρειάζεται να νιώθει την αποδοχή της ομάδας στην οποία ανήκει. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος που λειτουργεί σαν να βρίσκεται ακόμα στα προϊστορικά χρόνια, επεβίωσε χάρη στην ικανότητά του να συμμορφώνεται στην ομάδα. Εάν για παράδειγμα βρισκόταν στη ζούγκλα κι όλοι άρχισαν να τρέχουν θα έκανε κι αυτός το ίδιο, χωρίς να σταματήσει και να σκεφτεί εάν ο κίνδυνος είναι τόσο σοβαρός ή όχι. Γιατί τότε γνώριζαν ότι οι κίνδυνοι ήταν άμεσοι, οπότε στιγμιαία θα έπρεπε να ήταν και η αντίδραση σε αυτούς. Και σήμερα, η συμβίωσή μας σε ομάδες και η ανάγκη να συμμορφωνόμαστε στους κανόνες τους, γεννάει το φαινόμενο που θα ονομάζαμε «πνεύμα κοπαδιού» ή «αγελαίο ένστικτο». Το τελευταίο δεν είναι άλλο από την πίεση που ορισμένες φορές νιώθουμε να πηγάζει από τις κοινωνικές ομάδες στις οποίες ανήκουμε να συμπεριφερθούμε όπως συμπεριφέρονται και τα υπόλοιπα μέλη της. Αυτή η πίεση ενδέχεται να έχει θετικές συνέπειες στα μέλη της ομάδας, αφού τις συνέχει και ενισχύει την ενότητά τους. Ακόμα, προσφέρει ένα κίνητρο στα μέλη της να αποκτήσουν θετικές συνήθειες, όπως οι έφηβοι που συναναστρέφονται με συνομήλικούς τους που γυμνάζονται και επιθυμούν και αυτοί να συμμετάσχουν στις αθλητικές δραστηριότητες μαζί τους.

Ωστόσο, η επιρροή της ομάδας στη μοναδικότητα των μελών της δεν είναι πάντα θετική. Ο ψυχολόγος Solomon Asch (1950) διεξήγαγε μία από τις πρώτες και πιο διάσημες μελέτες για αυτό το ζήτημα. Το πείραμα που διεξήγαγε είναι γνωστό: έδωσε 2 κάρτες με γραμμές στους συμμετέχοντες και έπρεπε να διαλέξουν ποιες από αυτές έχουν το ίδιο μήκος, ενώ κάποιοι από τους συμμετέχοντες ήταν εθελοντές και τους είχε ζητηθεί να δώσουν επίτηδες λανθασμένες απαντήσεις. Το αποτέλεσμα ήταν ότι τρία στα τέσσερα άτομα συμφώνησαν με τη λανθασμένη απάντηση που δόθηκε από τους συνεργάτες τουλάχιστον μία φορά. Αυτό το πείραμα μάς βοηθά να συνειδητοποιήσουμε ότι η επιρροή της ομάδας πάνω στα μέλη της είναι μεγαλύτερη από όση νομίζαμε. Σε μία άσκηση δηλαδή με εμφανείς απαντήσεις, οι συμμετέχοντες απέδειξαν ότι η γνώμη της πλειοψηφίας μπορεί να διαστρεβλώσει την κρίση και των υπολοίπων. Σε αυτό το φαινόμενο βασίζεται ο λαϊκισμός, οι διαφημίσεις (αυτές για παράδειγμα που δηλώνουν πως οι έξυπνες νοικοκυρές χρησιμοποιούν το τάδε προϊόν), και λανθασμένες πολιτικές και οικονομικές επιλογές που έχουν ληφθεί στην ιστορία. 

Τι μπορούμε λοιπόν να κάνουμε για να θωρακίσουμε την προσωπικότητά μας από την άκριτη επιρροή της αγέλης; Καταρχάς, είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι η πίεση από την ομάδα μπορεί να εκφραστεί όχι μόνο άμεσα, όπως όταν μας πιέζουν να πιούμε περισσότερο από ό,τι αντέχει ο οργανισμός μας. Η πίεση που αισθανόμαστε μπορεί να είναι και έμμεση, η οποία μας ωθεί να μιμηθούμε τη συμπεριφορά των υπόλοιπων μελών της αγέλης, είτε ενδόμυχα την εγκρίνουμε είτε όχι. Η αντίδρασή μας στην πρώτη μορφή πίεσης μπορεί να είναι πιο άμεση και για αυτό και πιο εύκολη. Μπορούμε δηλαδή να έχουμε σκεφτεί εκ των προτέρων κάποιες έτοιμες απαντήσεις για να δικαιολογήσουμε την άρνησή μας να κάνουμε αυτό που μας ζητείται. Με αυτό τον τρόπο όταν τις προφέρουμε θα νιώθουμε σιγουριά, δηλώνοντας ότι γνωρίζουμε τις επιθυμίες και τα θέλω μας και μπορούμε να τα υποστηρίξουμε. Επιπλέον, εάν η ομάδα συνεχίσει να επιμένει και δεν σέβεται τις επιθυμίες μας μπορούμε να απομακρυνθούμε από αυτή, μέχρι να σταματήσει να μας κάνει να αισθανόμαστε άβολα μαζί της.

Κοινωνική πίεση: πώς να την αντιμετωπίσω;

Στη δεύτερη περίπτωση, η αντίδραση είναι πιο δύσκολη, καθώς η πίεση που μας ασκείται είναι αθέατη. Για να την αντιμετωπίσουμε, πρέπει να διαθέτουμε αυτογνωσία και η εκτίμηση που τρέφουμε προς τον εαυτό μας να βασίζεται σε τόσο σταθερά θεμέλια που να μην κλονίζεται σημαντικά από τον κοινωνικό περίγυρο. Προτεραιότητα όλων μας είναι να ικανοποιούμε την ψυχή μας και όχι την κοινωνία. Ο καθένας από εμάς έχει διαφορετική προσωπικότητα, διαφορετικά όνειρα και στόχους και διαφορετικούς ρυθμούς για την επίτευξή τους. Η κοινωνία συνηθίζει να μετράει την ευτυχία των μελών της ανάλογα με το πότε πήραν αμάξι, βρήκαν δουλειά ή παντρεύτηκαν. Πράγματι, λόγου χάρη η εύρεση εργασίας είναι ένα χαρμόσυνο γεγονός, καθώς βοηθάει το άτομο να νιώσει παραγωγικό και χρήσιμο και να εξασκήσει τις ικανότητές του. Όμως, αυτά τα κριτήρια αφενός ενδέχεται να μην ισχύουν για όλους και αφετέρου συχνά οδηγούν τα μεμονωμένα άτομα, από κεκτημένη ταχύτητα προκειμένου να ικανοποιήσουν την κοινωνία, να επιλέξουν την περισσότερο διαθέσιμη επιλογή και όχι αυτή που, έστω κι όχι άμεσα, θα ικανοποιήσει τις βαθύτερες ανάγκες τους. Η κοινωνική πίεση είναι ένα ψυχολογικό βάρος για το μεμονωμένο άτομο και δεν υπάρχει μαγική συνταγή για να μην μας επηρεάζει η γνώμη των άλλων, αλλά οφείλουμε να γνωρίζουμε τις ιδιαιτερότητες και να προτάσσουμε τη φωνή μας. Μόνο έτσι και οι κοινωνίες συνολικά θα γίνουν καλύτερες.

Συντάκτης: Κατερίνα Σπαθαράκη,

Influence:

Αρθρογράφος του flowmagazine.gr.