Καβάφης (Cavafy): Ποίηση και Μνήμη

ΥΠΟΘΕΣΗ

Ο ποιητής Κωνσταντίνος Καβάφης, γόνος ευκατάστατης ελληνικής οικογένειας, γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου στις 29 Απριλίου 1863 με το νέο ημερολόγιο (παλιό 17 Απριλίου 1863). Κατά μία παράξενη σύμπτωση, η ημερομηνία γέννησης του ποιητή, συμπίπτει ημερολογιακά με του θανάτου του. Ήταν το ένατο και μικρότερο παιδί του Αιγυπτιώτη εμπόρου Πέτρου Ιωάννου Καβάφη και της Χαρίκλειας, το γένος Γεωργάκη Φωτιάδη.

Την ημέρα των γενεθλίων του, το έτος 1933, ο ηλικιωμένος Κωνσταντίνος Καβάφης, λίγο πριν πεθάνει από καρκίνο του λάρυγγα στο Ελληνικό Νοσοκομείον Αλεξανδρείας, υποδέχεται κλινήρης κάποιον συγγραφέα. Ο νεαρός πρόκειται να δημοσιεύσει τη βιογραφία του Καβάφη. Το έργο του Αλεξανδρινού ποιητή, αναγνωρίζεται διεθνώς από τους ευρωπαϊκούς λογοτεχνικούς κύκλους. Ανήμπορος πλέον ακόμα και να μιλήσει, ο Καβάφης αναπολεί πρόσωπα και γεγονότα της ζωής του. Οι αναμνήσεις περνούν μπροστά του, σαν κινηματογραφική ταινία. Μέσα από την ποίησή του, παρουσιάζονται οι φόβοι, τα συναισθήματα, τα πάθη και οι σκέψεις του σπουδαίου ποιητή.

Η ταινία απέσπασε μία πληθώρα βραβείων: Βραβείο καλύτερης ταινίας, σκηνοθεσίας, δεύτερου γυναικείου ρόλου (Μάγια Λυμπεροπούλου στο ρόλο της μητέρας του Κωνσταντίνου Καβάφη), φωτισμού και μακιγιάζ στα κρατικά βραβεία. Τιμήθηκε με το βραβείο μουσικής (Βαγγέλης Παπαθανασίου) στο φεστιβάλ της Γάνδης και συμμετείχε στο τμήμα Πανοράματος του Φεστιβάλ Βερολίνου. Στην ταινία, πρωτοεμφανίζονται οι δημοφιλείς ηθοποιοί Αιμίλιος Χειλάκης, Μυρτώ Αλικάκη και Γιάννης Τσορτέκης. Ήταν η τελευταία κινηματογραφική συμμετοχή του ηθοποιού Βασίλη Διαμαντόπουλου και του Ζαννίνο, πατέρα της ηθοποιού και τραγουδίστριας Σοφίας (Σόφη) Ζαννίνου.

Ένας νέος ελληνικός κόσμος!

Λονδίνο 1950. Διάλεξη με θέμα την ποίηση του Έλληνα ποιητή Κωνσταντίνου Π. Καβάφη. Στην καβαφική ποίηση, αποτυπώνεται η ιστορική συνέχεια της ελληνικής φυλής. Σε τόνο βαθιά ελληνικό, ο Αλεξανδρινός ποιητής, ανατρέχει στην Τράπεζα του Παρελθόντος και συνδιαλέγεται με πρόσωπα και προσωπεία της αρχαίας ελληνικής και βυζαντινής Ιστορίας, συνομιλώντας μαζί τους για τη ζωή και το θάνατο. Το αίσθημα της φυλετικής συνοχής και η ελληνικότητα της θεματολογίας του, διαμορφώνουν ένα ιδιαίτερα αναγνωρίσιμο λογοτεχνικό ύφος.

Ο ποιητής από την Αλεξάνδρεια, αποστασιοποιείται από τους ομότεχνούς του, Ρομαντικούς, Παρνασσιστές, Συμβολιστές και τους εκπροσώπους του Αισθητισμού, δημιουργώντας ένα δικό του τεχνοτροπικό κράμα. Στην τέχνη του συγχωνεύονται συγκεκριμένοι κανόνες του Μοντερνισμού. Η γλώσσα των ποιημάτων του, αναμειγνύει στοιχεία της καθαρεύουσας και της δημοτικής, θέτοντας τα θεμέλια για την δημιουργία ενός ιδιότυπου και πολύ προσωπικού μοντερνισμού. Για όλους αυτούς τους λόγους, οι σύγχρονοι φιλόλογοι κατέληξαν στο συμπέρασμα, ότι η ποίηση του Κωνσταντίνου Π. Καβάφη, δεν συμπορευόταν με το πνεύμα της εποχής του, αλλά προηγούνταν βασισμένη στην ευρωπαϊκή του παιδεία.

Η κινηματογραφική αφήγηση

Μέσα από τη χρήση του flash back, μέσα από τις λάμψεις ενός παλιού φωτογραφικού φακού που απαθανατίζει τα μέλη της οικογένειας Καβάφη και τον επίμονο ήχο ενός ρολογιού που δεν φαίνεται, ο χρόνος μετράει αντίστροφα ξυπνώντας τη μνήμη. Ο ετοιμοθάνατος Καβάφης θυμάται την παιδική του ηλικία, τα εφηβικά και τα νεανικά του χρόνια, στην Αλεξάνδρεια του 19ου αιώνα. Το 1882, μαζί με τα μεγαλύτερα αδέρφια και τη χήρα μητέρα του εγκαταλείπουν την Αίγυπτο, για να εγκατασταθούν στην Κωνσταντινούπολη ύστερα από την εκδήλωση στρατιωτικού κινήματος και την επέμβαση του αγγλικού στόλου. Η κοσμοπολίτικη Αλεξάνδρεια βομβαρδίστηκε και οι Άγγλοι θα διοικήσουν την Αίγυπτο για τα επόμενα εβδομήντα χρόνια. Η οικογένεια Καβάφη θα διαμείνει στο πατρικό της Χαρίκλειας Φωτιάδη-Καβάφη, στην πρωτεύουσα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας για τρία χρόνια. Για την παραμονή του ποιητή στην Κωνσταντινούπολη, δεν υπάρχουν πολλές πληροφορίες, όμως το ταξίδι από την Αίγυπτο στην Τουρκία, περιγράφεται από τον Καβάφη στο Constantonopliad – an epic, γραμμένο στα αγγλικά με τη μορφή ημερολογίου.

Η αφήγηση της ταινίας χωρίζεται σε τρεις γεωγραφικές ενότητες: Αλεξάνδρεια, Κωνσταντινούπολη, Αθήνα, ακολουθώντας έπειτα το επαναλαμβανόμενο μοτίβο Αλεξάνδρεια-Αθήνα από τον 19ο έως και το 20ο αιώνα. Οι σκηνές που προσδιορίζουν τη δράση στις τρεις πόλεις όπου έζησε ο ποιητής, σηματοδοτούνται η καθεμία με κάποιο χαρακτηριστικό τους. Οι ψηλοί φοίνικες δηλώνουν την Αλεξάνδρεια, την γενέτειρα του Κωνσταντίνου Π. Καβάφη. Η πόλη συνδέθηκε με την διάδοση του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού μέχρι την Ανατολή.

Η Αλεξάνδρεια ιδρύθηκε από τον Μεγάλο Αλέξανδρο στη διάρκεια των εκστρατειών του. Στο βάθος του ορίζοντα με τις φιγούρες των γλάρων να πετούν πάνω απ’ τη θάλασσα του Βοσπόρου, διαγράφεται ο όγκος της Αγίας Σοφίας, αλλοτινό σύμβολο του βυζαντινού πολιτισμού, της Χριστιανοσύνης και της πρωτεύουσας της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας Τόπος δράσης είναι η Κωνσταντινούπολη, η πρωτεύουσα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Από μακριά φαίνεται τώρα η Ακρόπολη. Παρθενώνας, το λίκνο του αρχαιοελληνικού πνεύματος και της Αθηναϊκής Δημοκρατίας. Οι τρεις πόλεις – σταθμοί στην εξέλιξη του καβαφικού έργου. Για τον Καβάφη, η αρχαία εποχή και η βυζαντινή, αποτελούν την Τράπεζα του Παρελθόντος, απ’ την οποία εμπνέεται. Η ποίησή του, αντιπροσωπεύει τον Μείζονα Ελληνισμό.

Σκηνοθετική προσέγγιση και σενάριο

Η κινηματογραφική αισθητική της ταινίας Καβάφης (Cavafy) του Γιάννη Σμαραγδή, βασίζεται εξ ολοκλήρου στο ύφος της καβαφικής ποίησης, τιμώντας το έργο του Αλεξανδρινού δημιουργού. Η σεναριακή πλοκή και η σκηνοθετική οπτική, από την πρώτη αφηγηματική ενότητα που αναφέρεται στα παιδικά, εφηβικά και τα νεανικά χρόνια του ποιητή, βασίζεται στην ηδονιστική λογοτεχνία των καταραμένων ποιητών του 19ου αιώνα, η οποία επηρέασε σε μεγάλο βαθμό το ύφος των καβαφικών ποιημάτων.

Η σαρκική ηδονή φαίνεται πολύ έντονα στη σκηνή με τον έφηβο Καβάφη, που ερωτεύεται πλατωνικά τον όμορφο σαν αρχαίο Έλληνα αμαξά του στην Αλεξάνδρεια. Στην Κωνσταντινούπολη, αφυπνίζεται ερωτικά σ’ ένα οποιοποτείο βλέποντας έναν θηλυπρεπή χορευτή να λικνίζεται στους ήχους ενός ανατολίτικου, ερωτικού τραγουδιού. Στο καταγώγιο ο νεαρός Καβάφης, μυείται στον πληρωμένο, ομοφυλοφιλικό έρωτα αποκτώντας την πρώτη του εμπειρία. Πλαγιάζει μ’ έναν όμορφο νέο σαν τον θεό Απόλλωνα. Απόλλων είναι το ψευδώνυμο του εκπορνευόμενου.

Η θεματολογία του σαρκικού πόθου και της άνομης ηδονής, κυριαρχεί επίσης στην αφηγηματική ενότητα της Αλεξάνδρειας. Άνδρας πλέον, ο Καβάφης, τα βράδια περιπλανιέται στα κακόφημα σοκάκια της γενέτειράς του, αναζητώντας πρόσκαιρες απολαύσεις πληρώνοντας νεαρούς εκδιδόμενους. Στην Αθήνα του 20ού αιώνα, ο ποιητής προσπαθεί να ζήσει ελεύθερα σαν αρχαίος Έλληνας. Εξυμνεί το αρχαιοελληνικό κάλλος ενώ περιεργάζεται τις καλοφτιαγμένες νεανικών μορφές των αγαλμάτων σε κάποιο αρχαιολογικό μουσείο. Αργότερα συμμετέχει σ’ ένα βακχικό γλέντι μαζί με το φίλο του, τον Αλέξανδρο Μαυρουδή.

Ηδονισμός και ιστορισμός συμπορεύονται, όσο πλησιάζει το φινάλε. Εμφανίζονται με συμβολικό τρόπο ιστορικά πρόσωπα, αποκλειστικά ανδρικά και νεαρής ηλικίας. Οι περισσότεροι προέρχονται από τους χώρους του πνεύματος και της τέχνης. Όλες οι μορφές των νέων, είναι ήρωες της καβαφικής ποίησης. Ένας όμορφος νεαρός σιδεράς, τον οποίο παρακολουθεί ο ποιητής να εργάζεται στο σιδεράδικό του, μεταμορφώνεται σ’ έναν αρχαίο τεχνίτη. Είναι ο «Τυανεύς Γλύπτης» (1911). Ο Καβάφης τον ακολουθεί με τη φαντασία του, καθώς εκείνος τον οδηγεί σε ένα μέρος σαν κατακόμβη, όπου κείτεται το νεκρό σώμα κάποιου επιφανούς νέου, ξαπλωμένο πάνω σε λουλούδια. Φίλοι του νεκρού, πληροφορούν τον Καβάφη για την πολυτάραχη ζωή του νεκρού.

Ο ποιητής του γήρατος

Σε όλη την διάρκεια της ταινίας, απαγγέλλονται ή οπτικοποιούνται αυτούσια αποσπάσματα ακόμα και ολόκληρα ποιήματα από τις ποιητικές συλλογές του Καβάφη. Ο σκηνοθέτης Γιάννης Σμαραγδής, μεταφέρει στην μεγάλη οθόνη με σεβασμό τη ζωή του κορυφαίου Έλληνα ποιητή, δοσμένη μέσα από την ποίησή του, τηρώντας με ευλάβεια το λογοτεχνικό ύφος των παρακμιακών ή καταραμένων ποιητών, το οποίο αφομοιώνεται από μια ξεκάθαρα ελληνοκεντρική ποίηση. Η βιογραφία του Καβάφη, δομεί την δράση του σεναρίου.

Η κινηματογραφική αισθητική αποτυπώνει την ειρωνική και απαισιόδοξη διάθεση ενός ηλικιωμένου και άρρωστου ανθρώπου, που έζησε πολλά. Με την μέθοδο της αποστασιοποίησης ο ηθοποιός Δημήτρης Καταλειφός, είναι το είδωλο της νιότης του γηραιού Κωνσταντίνου Π. Καβάφη και παρουσιάζει έναν άνθρωπο μελαγχολικό, απογοητευμένο και αρκετά εσωστρεφή, δίνοντας το στίγμα της καβαφικής ποίησης μέσα από την τέχνη της υποκριτικής.

Ο εκφραστικός Βασίλης Διαμαντόπουλος στον ρόλο του ηλικιωμένου ποιητή, μοιράζεται με τον Καταλειφό τη φωνή του Καβάφη στην απαγγελία των ποιημάτων. Ο Διαμαντόπουλος ερμηνεύει τον ποιητή του γήρατος και των μακρινών αναμνήσεων. Η έντονη δραματικότητα είναι διακριτή σε όλη την ταινία.

Οι χτύποι του ρολογιού επανέρχονται. Τώρα ο χρόνος μετράει αντίστροφα για τον μεγάλο ποιητή. Ο κύκλος της επίγειας ζωής σιγά-σιγά κλείνει και ο Καβάφης απαγγέλλοντας νοερά την «Ιθάκη» (1911), – σαν να συμβουλεύει τη νέα γενιά ποιητών- περνάει στην αιωνιότητα, έχοντας κάνει τον απολογισμό του. Δεν φοβήθηκε τις δυσκολίες, πλούτισε από εμπειρίες και πρόσφερε στην Τέχνη, πρόσωπα, μνήμες, επιθυμίες και αισθήσεις ερώτων ατελών, ταξιδεύοντας για να βρει τον δικό του προορισμό στη νεοελληνική ποίηση.