Joker! Ποιος είναι ο «Κακός»;

Συντάκτης: Μάριαμ Συρεγγέλα

Πολλές φορές η αλήθεια είναι μπροστά μας. Πολλές φορές επιλέγουμε να μην την δούμε. Ή επιλέγουμε να της δώσουμε ένα άλλο όνομα, διότι έτσι είναι πιο εύπεπτη, διότι έτσι μας βολεύει καλύτερα, κι έτσι μπορούμε να εθελοτυφλούμε ελπίζοντας ότι θα αποφύγουμε την ευθύνη μας. Κι αλήθεια γελάει μαζί μας, όπως και ο Joker.

Το “Joker” είναι επισήμως η πρώτη R-rated (σ.σ. κάτω των 17  απαιτεί συνοδεία γονέα ή ενήλικα κηδεμόνα) ταινία στην ιστορία που έχει κερδίσει πάνω από $1.000.000.000 σε τόσο μικρό χρονικό διάστημα, σύμφωνα με ρεπορτάζ του «Variety».

«…Η “διεστραμμένη εκτέλεση” του Joaquin Phoenix ως εχθρού του Μπάτμαν σηματοδοτεί την έβδομη για πέρυσι ταινία… που εντάχθηκε στο άπιαστο κλαμπ του ενός δισεκατομμυρίων δολαρίων, όντας η έβδομη που θα φτάσει σε αυτό το ορόσημο όπου στις περισσότερες ο «καλός» πρωταγωνιστής εξολοθρεύει το «κακό»».

Ο Joker είχε τεράστια επιτυχία· η ερμηνεία του Joaquin Phoenix, η μουσική και το μακιγιάζ είχαν αμφιλεγόμενες κριτικές -που ίσως βοηθούν στην επιτυχία.

Ο Τοντ Φίλιπς (τριλογία “Το μεθύσι”) σκηνοθέτησε τον “Joker”: μια ματιά στο παρελθόν και το παρόν ενός φιλόδοξου, αλλά καθόλου καλού stand-up κωμικού στο Γκόθαμ Σίτι, ο οποίος σταδιακά αντιλαμβάνεται ότι η ζωή του δεν ήταν αυτή που πίστευε, ότι ο κόσμος τον αδικεί διαρκώς, όπως και τους φτωχούς κι αδύναμους γύρω του  και, μέσα στην θλίψη, τον θυμό και την απόγνωσή του, ολισθαίνει προς την τρέλα,  που όμως αρνείται να την ζήσει μόνος, παρασέρνοντας και τον περίγυρό του σε έναν δρόμο καταστροφών και θανάτων.

Ποιος είναι ο κακός;

Ένα έργο σκοτεινό, κλειστοφοβικό, σκληρό, που δημιούργησε συναισθήματα ανάκατα και μπερδεμένα, μουδιάζοντας ταυτόχρονα τον θεατή, που άλλο είχε κατά νου και άλλο είδε. Γράφτηκαν θετικές και αρνητικές κριτικές, οι απόψεις διχάστηκαν, αλλά όλοι συζητάμε γι αυτό. Γιατί όμως τόση φασαρία; Τι ήταν αυτό που μας άγγιξε τόσο, που μας μούδιασε;

Κανείς δεν βγήκε από την αίθουσα χαμογελώντας, αντίθετα, βγήκαμε μαγκωμένοι, νοιώθοντας κάπως άβολα. Γιατί; Επειδή είχε «κερδίσει» και επικρατήσει ο «κακός»; Επειδή δεν είχαμε καθαρή εικόνα του ποιος, εν τέλει, είναι στην πραγματικότητα ο «κακός»; Όταν δεν ξέρουμε ποιος είναι ο «κακός», τότε μπορεί να είναι παντού, μπορεί και ανάμεσά μας, μπορεί κι ο διπλανός μας, μπορεί (αν είναι ποτέ δυνατόν!) να είμαστε κι εμείς οι ίδιοι ο «κακός». Μπορεί;

Ο Joker είναι μια εμβληματική φιγούρα του «κακού»- πάντα ήταν. Απλά ποτέ δεν ξέραμε από πού προήλθε και ποιος είναι. Τώρα γνωρίζουμε τα πάντα: Το σώμα του είναι παραμορφωμένο, τα συναισθήματά του κι η ψυχή του είναι ανθρώπινα, πολύ ανθρώπινα: πονάει, υποφέρει, κλαίει και γελάει, νοιώθει υποβιβασμό, λίγη χαρά, έχει όνειρα, ψάχνει για ευκαιρίες, έχει ένα βεβαρημένο παρελθόν, που κουβαλάει μαζί του, θυμώνει, έχει φιλοδοξίες κι επιθυμίες που δεν πραγματώνονται, κι έναν κόσμο γύρω του που αδιαφορεί γι αυτόν. Είναι ένας καθημερινός άνθρωπος που γίνεται έμβλημα. Έμβλημα τίνος πράγματος; Της επανάστασης, του διαφορετικού, του «κακού», της κοινωνίας με ό,τι αυτή ενέχει , συν των ανθρώπων που την κατοικούν; Τι απ’ όλα; Η όλα μαζί; Κι αν γίνεται όλων αυτών μαζί, δεν γίνεται και έμβλημα δικό μας; (και αυτό δεν αρέσει).

Οι μορφές της βίας

Η ταινία  κατηγορήθηκε ότι είναι πολύ βίαιη, ότι δεν θα έπρεπε να γυρίζονται τέτοιες ταινίες, κλπ. Δεν περιείχε, όμως, περισσότερη βία από άλλες -thriller, τρόμου, αστυνομικά ή  ιστορικά, όπου άνθρωποι και πόλεις εξολοθρεύονται σε δευτερόλεπτα. Αντιθέτως, είχε πολύ λιγότερη βία από όλα αυτά. Και σαφώς είναι λιγότερο βίαιη από τον άλλο Joker. Αλλά εκεί ξέραμε ποιος ήταν ο «κακός».

Αρά που βασίζονται οι κατηγορίες; Διότι δεν είναι αβάσιμες. Υπάρχει βία, ίσως όμως όχι με την συνηθισμένη έννοια των φρικιαστικών εικόνων που έχουμε συνηθίσει- βία που συχνά αναγνωρίζουμε ως μη ρεαλιστική, διότι είναι τόσο «τραβηγμένη απ τα μαλλιά» που περνάει απαρατήρητη. Στο Joker, τα χρώματα, η μουσική, οι καταθλιπτικές σκηνές, το κακοφτιαγμένο σώμα του, ο χλευασμός, η κακοποίηση παντός είδους και ο πόνος, είναι όλα βία· πολύ καθημερινή, πολύ αληθινή, μικρές στιγμές βίας που συσσωρεύονται με τον χρόνο και εσωτερικεύονται. Έως την στιγμή που εξωτερικεύονται και ξεχύνονται σε μορφή αίματος – σκηνές ξαφνικές όπως ακριβώς είναι οι εκρήξεις θυμού ή και πόνου. Υπήρχε βία στις σκηνές όπου τα πλήθη ακράτητα ξεσηκώνονταν, όπου η μάχη έδινε κι έπαιρνε, όπου όλοι έμοιαζαν  πανομοιότυποι, διότι όλοι κρύβονταν πίσω από την ίδια μάσκα του κλόουν, γινόμενοι όλοι ένας, μοιραζόμενοι τον ίδιο ρυθμό και θυμό, την ίδια ταυτότητα, αφαιρώντας έτσι την ευθύνη που μπορεί να φέρει ο καθένας. Το πλήθος δεν είναι υπεύθυνο διότι μέσα του κανείς δεν έχει ευθύνη, διότι η ευθύνη πέφτει στον διπλανό ο οποίος, κι αυτός, δεν έχει ευθύνη για το τι συμβαίνει διότι έχει «διπλανό».

Η ταινία τελειώνει με τον Joker νικητή, να «ανασταίνεται» μέσα από το πλήθος που τον επευφημεί, το οποίο, σιγά- σιγά, καθώς σωπαίνει, παύει να είναι πλήθος κι επιστρέφει στην πρότερη κατάσταση· της ατομικότητάς του, της διακριτότητάς του από τους άλλους και μαζί, και στην αίσθηση ευθύνης του.

Ποιος φταίει; Αν δεν φταίει ένας, μπορεί να φταίμε όλοι;

Όταν ανάβουν τα φώτα νοιώθουμε άβολα, είμαστε λίγο μουδιασμένοι καθώς αντιλαμβανόμαστε ότι το πλήθος που πριν λίγο αλάλαζε, κουφό σε κάθε τι ανθρώπινο, είμαστε εμείς. Ότι η ευθύνη είναι όλων μας, αλλά και του καθενός ξεχωριστά. Έχουμε ευθύνη και είμαστε υπεύθυνοι για ό,τι συμβαίνει γύρω μας και για ό,τι συμβαίνει στον «άλλον». Και αυτό είναι δύσκολο, είναι μια ματιά μέσα μας που δύσκολα ρίχνουμε κι ό,τι δεν μας αρέσει το αποπέμπουμε, βαπτίζοντάς το με όποιο όνομα μας βολεύει- τον ωκεανό που μαίνεται το βαπτίσαμε Ειρηνικό. Στην προκειμένη περίπτωση είναι η λέξη «βία». Γενικά. Διότι είναι πολύ δύσκολο να καθοριστεί που έγκειται η συγκεκριμένη βία, ο «κακός» της ιστορίας. Είναι δύσκολο διότι είναι παντού, απ’ την πρώτη σκηνή ως την τελευταία. Και ποιος είναι ο «κακός»; Ποιος φταίει τελικά; Είναι ο Joker; Αν είναι, μήπως είμαστε κι εμείς που τον βοηθήσαμε να φτάσει εκεί; Αν δεν είναι ο Joker o «κακός»; Τότε ποιος μένει; Ποιος φταίει; Μένουμε εμείς.

Υποψιαζόμαστε ότι την ευθύνη την φέρουμε εμείς, ότι έχουμε την ικανότητα και την δυνατότητα να γίνουμε απάνθρωπα βίαιοι και σχεδόν αυτόματα το έργο, στο οποίο καθρεφτίζεται αυτό το κομμάτι μας, χαρακτηρίζεται ως πολύ βίαιο. Υπάρχει περίπτωση να υπονοούμε ότι δεν είμαστε ικανοί τέτοιας βίας; Ότι αυτό που βλέπουμε δεν είναι αντάξιό μας, ότι δεν μας αντιπροσωπεύει; Τι πιο βίαιο απ’ τις καθημερινές «ειδήσεις των εννιά»; Τι πιο βίαιο απ την πείνα, την πενία, την κακοποίση παντώς είδους, την δυστυχία και την εξόντωση κάθε είδους ζωής που κυκλοφορούν στον κόσμο μας ανενόχλητες;

Ο Joker μας τρομάζει, όπως και κάθε τι «κακό». Κι ο τρόμος συνήθως εμφανίζεται μπροστά σε κάτι αρχέγονο ή κάτι νέο. Η ενοχή, που συνήθως  δρα υπόγεια, μπορεί να βρεθεί και στα δύο-στην πραγματικότητα βρίσκεται παντού, αν την ψάξουμε. Και μας τρομάζει και συχνά την βαπτίζουμε με άλλο όνομα. Τον Ειρηνικό ωκεανό, τον ονομάσαμε έτσι προκείμενου να τον κατευνάσουμε. Θα νοιώσουμε λιγότερο άσχημα εάν αντικαταστήσουμε την λέξη «ενοχή» με μια άλλη; Θα νοιώσουμε καλύτερα εάν την πούμε «βία»; Και πόσο απέχει η ενοχή από την βία;

Μία άλλη εξωτερίκευση και των δύο συναισθημάτων, προτού γίνουν πράξη, είναι η σιωπή. Καθώς η σιωπή αποτελεί είδος έκφρασης. Ειδικά της ενοχής. Σιωπή που σκοπό έχε την απόκρυψη τη αλήθειας. Η ίδια ίσως σιωπή που επικρατούσε στις αίθουσες  με το πέρας του έργου;

Μήπως τελικά κρυβόμαστε πίσω από το τι είναι «αλήθεια», ώστε να μην δούμε την Αλήθεια;

Συντάκτης: Μάριαμ Συρεγγέλα,

Influence:

Έχει σπουδάσει ψυχολογία με μεταπτυχιακές σπουδές στο Illinois Institute of Technology (USA) και Surrey University (UK). Έχει μεγαλώσει στην Ελλάδα και στο Ιράν…