Η περίτεχνη ζωγραφική των ναών: Από τα σύμβολα στους «κοντινούς» μας αγίους

Συντάκτης: Νικόλας Γεροδήμος

Όταν μπαίνουμε σε έναν βυζαντινό ναό μάς φαίνεται τόσο οικείος ο διάκοσμος… Θεωρούμε αυτονόητο ότι στον τρούλο απεικονίζεται ο Χριστός και στο ύψος των ματιών μας βλέπουμε τους αγίους. Ήταν όμως πάντα έτσι;

Κατά την βυζαντινή περίοδο, δύο αρχιτεκτονικοί τύποι ναού κυριαρχούσαν: ο τύπος βασιλικής και ο μεταγενέστερος εγγεγραμμένος. Ως προς τον εσωτερικό τους διάκοσμο και μέσα στο κλίμα αναστάτωσης που επικρατούσε στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία λόγω της έως τότε «άγουρης» χριστιανικής θρησκείας, τέθηκε ένα μεγάλο ζήτημα, το οποίο εκφράστηκε μέσω της Εικονομαχίας (8ο και 9ο αιώνα)

Εικονομάχοι και εικονολάτρες

Η διαμάχη, εκτός άλλων αφορούσε το δίλημμα: τα Θεία είναι πρέπον να απεικονίζονται με ανθρώπινα χαρακτηριστικά ή είναι βλασφημία να προσωποποιούμε κάτι τόσο ανώτερο και θα έπρεπε η τέχνη των ναών να παραμείνει προσηλωμένη στον συμβολισμό των προσώπων αυτών (Ιχθύς, σταυρός κτλ);Οι συγκρούσεις μεταξύ των δύο πλευρών, των εικονομάχων και των εικονολατρών, ήταν βάναυσες.

Επικράτηση των εικονολατρών και απαρχή της εικονογραφίας στους ναούς

Η επικράτηση των τελευταίων οδήγησε στην εκκίνηση μιας νέας τάσης που θα κυριαρχούσε στους ναούς μέχρι και την σημερινή εποχή. Πρόκειται για τη διακόσμησή του με εικονογραφίες και ψηφιδωτά που μετέτρεψαν τον ναό από έναν αποκλειστικά τόπο προσκυνήσεως σε ένα μέρος τέχνης, όπου οι πιστοί μπορούν να έχουν μια στενότερη σχέση με τα ιερά πρόσωπα που προσκυνούν, καθώς τα βλέπουν μπροστά τους, αντί να φαντάζονται την όψη τους.

Τμήματα αγιογραφίας των βυζαντινών ναών

Για να κατανοήσουμε καλύτερα την ζωγραφική των βυζαντινών ναών θα πρέπει πρώτα να τους χωρίσουμε σε ζώνες.

Χριστός Παντοκράτορας, άγγελοι, προφήτες και Ευαγγελιστές

Τα ανώτερα τμήματα του ναού (τρούλος, αψίδα) απεικονίζουν επουράνια θέματα. Αποτελούν ουσιαστικά την αποτύπωση του ουρανού στην γη. Γι’ αυτόν τον λόγο ο τρούλος κοσμείται κατά κύριο λόγο με τον Χριστό Παντοκράτορα, ο οποίος περιστοιχίζεται από προφήτες και αγγέλους, καθώς μόνο αυτοί είχαν την δυνατότητα θέασης της θεότητας. Κάτω από τον τρούλο στις γωνίες που σχηματίζονται υπάρχουν αυτά που ονομάζουμε σφαιρικά τρίγωνα, και συνήθως απεικονίζονται οι Ευαγγελιστές, οι οποίοι κατέγραψαν τον λόγο του Θεού και τον μετέφεραν στους ανθρώπους.

Ευαγγελικά επεισόδια και αποτύπωση των παθών

Στην μεσαία ζώνη του ναού διακρίνουμε ευαγγελικά επεισόδια. Στιγμές από την ζωή του Ιησού και της Παναγίας που έλαβαν χώρο στην γη. Ουσιαστικά έχουμε την παρουσίαση του Χριστού ως ενσαρκωμένου και την αποτύπωση των παθών του που τον οδήγησαν στον τρούλο, στην ανώτερη μορφή του ως Θεό.

Προσωπογραφίες Αγίων

Στα κατώτερα τμήματα βρίσκονται προσωπογραφίες αγίων κατά κύριο λόγο. Άνθρωποι, δηλαδή, που ο τρόπος ζωής τους, τους οδήγησε στην καθ’ ομοίωση. Η απεικόνιση των αγίων στο συγκεκριμένο σημείο δεν είναι καθόλου τυχαία. Ο πιστός μπορεί να διακρίνει μπροστά στα μάτια του ανθρώπους σαν αυτόν, τα οποία κατάφεραν να εκπληρώσουν τον επίγειο σκοπό τους και να φτάσουν στην αγιότητα. Γι’ αυτό κι οι άγιοι τοποθετούνται στα χαμηλότερα τμήματα, ως πρότυπα, ως ένδειξη ότι ένας απλός καθημερινός άνθρωπος, όπως όσοι παρευρίσκονται στον ίδιο χώρο, μπορεί να φτάσει στην προσέγγιση και στην θέαση του Θεού.

Φέρνοντας τα επουράνια στην επίγεια «αντανάκλασή» τους, τον Ναό

Στις μέρες μας, ένας διακοσμημένος ναός δεν είναι τίποτα ασυνήθιστο και η απεικόνιση συγκεκριμένων θεμάτων μας είναι πέρα για πέρα γνωστή και έχει παραμείνει απαράλλακτη από τα βυζαντινά χρόνια. Ο στόχος όλης αυτής της προσπάθειας ήταν πάντα ένας: η αντίληψη του ναού ως μικρόκοσμου. Οι ιερείς ήθελαν να οικειοποιήσουν την πίστη στον απλό λαό και να τους δείξουν ότι όσα αφηγούνται δεν είναι ιστορίες μακριά από τους ίδιους. Στην πραγματικότητα, οτιδήποτε αφορά τα πρόσωπα που απεικονίζονται αποτελεί μια ευκαιρία και για τους ίδιους να παραδειγματιστούν και να αποτελέσουν και αυτοί μια νέα προσθήκη στον επίγειο μικρόκοσμο του “Oυρανού”, τον Ναό.

Συντάκτης: Νικόλας Γεροδήμος,

Influence:

Αρθρογράφος του flowmagazine.gr.