Η κουλτούρα του Σεβασμού στην Ιαπωνία- Μέρος Β

Συντάκτης: Φλώρα Φωκά

Ένας από τους πιο ενδιαφέροντες πολιτισμούς στον κόσμο, είναι ο πολιτισμός της Ιαπωνίας. Αν έχεις ταξιδέψει ποτέ εκεί, γρήγορα αντιλαμβάνεσαι, ότι αυτό που κάνει αυτόν τον πολιτισμό να ξεχωρίζει από τους υπόλοιπους είναι ο σεβασμός που επιδεικνύουν σε κάθε περίσταση, αξία που τείνει να εξαλείφεται και να αποτελεί ανάμνηση στις δυτικές κοινωνίες.

Είδαμε στο πρώτο μέρος του άρθρου παραδείγματα σεβασμού από την ιαπωνική κουλτούρα που είναι, αν μη τι άλλο, αξιοθαύμαστα. Ας δούμε όμως και την άλλη πλευρά αυτού του νομίσματος.

Η άλλη μεριά

Ωστόσο, όπως σε όλες τις συνθήκες, έτσι και σε αυτή την ενεργή κοινωνία, υπάρχουν δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Σε αυτήν την άκρως δομημένη κοινωνία, οι κανόνες επιβάλλουν έναν βίαιο εξαναγκασμό που κρατά κάθε Ιάπωνα σε μια χαμηλή ή υψηλή αναπαράσταση ιεραρχίας. Τι νόημα μπορούμε να δώσουμε σε αυτό το σεβασμό; Τι αξία πρέπει να αποδoθεί σε κανόνες που θυμίζουν την κοινωνική θέση κάθε ατόμου σε μια σκληρή ιεραρχία;

Οι Ιάπωνες δεν ξεφεύγουν από τα στερεότυπα. Η απόδοση τιμών γίνεται αναλόγως την ηλικία, την θέση, το φύλο, την κοινωνική κατάσταση του ατόμου και άλλων παρόμοιων παραγόντων, οι οποίοι αποτελούν από μόνοι τους διακρίσεις.

Ένας λόγος που αναπαράγεται το στερεότυπο της ευγένειας των Ιαπώνων είναι η έννοια του «omotenashi», η οποία επιβάλει την γνήσια καλοσύνη προς τους επισκέπτες και το αίσθημα της φιλοξενίας. Για αυτό και συχνότερα το στερεότυπο αυτό αναπαράγεται από τους ταξιδιώτες. Η εξερεύνηση της λεπτομέρειας και η επικέντρωση στις ατομικές ανάγκες του φιλοξενούμενου κάνει τους Ιάπωνες να καταβάλλουν κάθε δυνατή προσπάθεια για την ευχαρίστηση και την ικανοποίηση των επισκεπτών τους, εξαιρώντας όμως με αυτόν τον τρόπο τον γνήσιο αντικατοπτρισμό της πραγματικότητας.

Η νοοτροπία που έχουν πολλοί Ιάπωνες όσον αφορά την καθημερινή ζωή στην κοινωνία αντιπροσωπεύεται από σκέψεις όπως “πώς μπορώ να εμπλέξω τους άλλους όσο το δυνατόν λιγότερο” ή “πώς μπορώ να περιορίσω την επαφή με τους ξένους στο ελάχιστο.”

Με άλλα λόγια, εάν οι άνθρωποι στην Ιαπωνία δεν αντιμετώπιζαν έναν ταξιδιώτη, αλλά έναν άλλον Ιάπωνα σε μια προβληματική κατάσταση, η πιθανότητα αντίδρασης σε αυτόν με την καλοσύνη που περιγράφεται παραπάνω είναι πολύ χαμηλότερη.

Παρόλα αυτά, αυτή η νοοτροπία έχει γνήσια αποτελέσματα, καθώς εάν για παράδειγμα, χάσετε το πορτοφόλι σας στην Ιαπωνία, η πιθανότητα να μην κλαπεί, αλλά να επιστραφεί στο πλησιέστερο αστυνομικό κουτί είναι πολύ υψηλή. Αυτές οι καταστάσεις συχνά αναφέρονται ως ένα θετικό στερεότυπο για την Ιαπωνία, αλλά αποτελούν επίσης και ένα εξέχον μέρος των ταξιδιωτικών ιστοριών. Αυτή είναι η καλοσύνη για την οποία φημίζεται η Ιαπωνία.

Σε γενικές γραμμές, οι Ιάπωνες προσπαθούν να εμπλέξουν άλλους Ιάπωνες όσο το δυνατόν λιγότερο. Εάν βλέπουν κάποιον σε μπελάδες, σε έναν σιδηροδρομικό σταθμό, για παράδειγμα, θα παρατηρήσετε, ότι πολλοί άνθρωποι περνούν χωρίς να αντιδρούν, είτε βιάζονται είτε όχι. Αυτό μπορεί να οφείλεται στη νοοτροπία του να μην θέλεις να εμπλέκεις άλλους και ως εκ τούτου να μην θέλεις να ασχοληθείς και με άλλους. Η κορυφαία προτεραιότητα δεν είναι να βοηθάς, αλλά να μην παγιδεύεσαι σε καταστάσεις, το οποίο ενισχύεται από τη σκέψη ότι “κάποιος άλλος σίγουρα θα βοηθήσει.”

Ακόμη και μια απλή συνομιλία στον δρόμο με έναν άγνωστο με κάποια τυχαία αφορμή, έστω και αν τον συναντάς καθημερινά στον δρόμο σου, είναι σχεδόν απαγορευτική, αφού θα τον έκανε πιθανότατα να απομακρυνθεί με ένα ήπιο σοκ, μη μπορώντας να αναγνωρίσει τις προθέσεις σου. Ακόμη και εκείνοι που θα ανταποκρίνονταν ευγενικά, πιθανότατα θα προσπαθούσαν να αποστασιοποιηθούν σωματικά και διανοητικά, για να επιτύχουν ένα απόλυτο ελάχιστο επαφής.

Μία άλλη έννοια που καταδεικνύει ότι η ιαπωνική καλοσύνη είναι αποτέλεσμα της επιθυμίας να θέλουν να τους βλέπουν ευνοϊκά οι γύρω τους, είναι η έννοια “tatemae”που μεταφράζεται ως η δημόσια θέση ενός ατόμου σε αντίθεση με τις ιδιωτικές σκέψεις ή τις πραγματικές πεποιθήσεις του.

Επιπλέον, οι Ιάπωνες προσπαθούν να συμμορφώνονται με τους κανόνες. Αυτό ουσιαστικά σημαίνει, ότι δίνουν έμφαση στους κοινωνικούς κανόνες, την εθιμοτυπία και τους ευγενείς τρόπους, ακόμη και αν αγγίζουν ένα σημείο που χάνουν την ζεστασιά και την ζωντάνια τους.

Εάν εργάζεστε σε μια ιαπωνική εταιρεία, θα συμμετέχετε σε μεγάλα πάρτι “nomikai” που συνήθως περιλαμβάνουν ολόκληρα τμήματα. Σε άλλες χώρες, η δημιουργία φιλίας με τους συναδέλφους σας για ένα κοινό γεύμα ή μπύρα μετά τη δουλειά είναι σχετικά συχνή – ωστόσο, η Ιαπωνία είναι ένα διαφορετικό θέμα. Λόγω της διαρκούς ανησυχίας για το πώς τους βλέπουν οι άλλοι, η δημιουργία ειλικρινών, ανοιχτών φιλιών μπορεί να είναι δύσκολη.

Κατά μία άποψη οι Ιάπωνες δείχνουν περισσότερο σεβασμό στο σύστημα, παρά στο άτομο. Ένα ορατό και εντυπωσιακό παράδειγμα είναι η αλληλεπίδραση μεταξύ ενός πελάτη και ενός υπαλλήλου, όπου ο πρώτος αντιμετωπίζεται ως παντοδύναμος βασιλιάς, ενώ ο δεύτερος είναι αόρατος.

Παρομοίως, παρά την απαγόρευση του καπνίσματος στο δρόμο, οι Ιάπωνες καπνίζουν, παρά τις απαγορεύσεις στάθμευσης των ποδηλάτων τους σε πολλά μέρη, τα ποδήλατα συσσωρεύονται, τα αυτοκίνητα καθώς και οι άνθρωποι πολλές φορές αγνοούν τους κόκκινους σηματοδότες. Φυσικά, στις γνωστές τεράστιες διασταυρώσεις στη Σιμπούγια ή στο Σιντζούκου, οι πεζοί υποχρεώνονται να συμμορφωθούν, εκτός εάν παρουσιάζουν τάσεις αυτοκτονίας, αλλά σε φωτεινό σηματοδότη μεγέθους «ανθρώπου», οι Ιάπωνες θα διασχίσουν τον δρόμο ακόμη και αν είναι κόκκινο.

Ακόμη και αφού εξετάσαμε πιο προσεκτικά το στερεότυπο του «ωραίου Ιαπωνικού λαού», δεν υπάρχει αμφιβολία, ότι η καλοσύνη είναι εγγενές μέρος της ιαπωνικής νοοτροπίας. Κάθε άτομο που μεγαλώνει στην Ιαπωνία το κουβαλάει.

Ωστόσο, το νησιωτικό έθνος της Ιαπωνίας βρίσκεται επίσης υπό την επίδραση της παγκοσμιοποίησης. Υιοθετεί και προσαρμόζεται σε πολιτιστικές επιρροές από όλο τον κόσμο. Η Ιαπωνία είναι ιστορικά γνωστή για την ταχεία της ανάπτυξη και οι τελευταίες δεκαετίες δεν αποτελούν εξαίρεση. Ωστόσο, η ανθρώπινη αλληλεπίδραση και επικοινωνία ενδέχεται να μην είναι σε θέση να συμβαδίσουν με αυτές τις αλλαγές.

Η σύγχρονη Ιαπωνία αλλάζει από μέρα σε μέρα, τόσο σε τεχνολογικό, όσο και σε πολιτιστικό επίπεδο. Η χώρα φιλοξενεί μια πληθώρα προσωπικοτήτων και ενώ όλοι προσπαθούν να ταιριάξουν την τεχνολογική ανάπτυξη με το υψηλό πολιτιστικό επίπεδο, η ιαπωνική καλοσύνη φαίνεται να μετατρέπεται σε ασπίδα. Αυτή η ασπίδα καλοσύνης φαίνεται πάντα να έρχεται πριν από οποιαδήποτε αλληλεπίδραση και οι εγγύτερες σχέσεις μπορεί να είναι πολύ δύσκολες.

Ταξιδεύοντας..

Ο ιαπωνικός πολιτισμός είναι μόνο μία από τις πολλές πρακτικές σε αυτόν τον κόσμο. Το κλειδί για την αποφυγή συγκρούσεων, ακόμα κι αν δεν γνωρίζετε αρχικά πώς λειτουργούν οι αξίες ενός έθνους που επισκέπτεστε, είναι να παρατηρούμε, να αλληλεπιδρούμε και να επικοινωνούμε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Εάν ξεκινήσουμε δείχνοντας τις ειλικρινείς μας προθέσεις, είναι πολύ πιο πιθανό οι άνθρωποι να ανοίξουν την καρδιά τους σε εμάς.

Από το anime έως το shusi και το kobe, και από τα ρομποτικά εστιατόρια έως τις τουαλέτες που ‘’μιλούν’’, από την συστολή των ανθρώπων έως την εκκεντρικότητά τους, η Ιαπωνία αφήνει τα πολιτιστικά της δακτυλικά αποτυπώματα σε όλο τον κόσμο.

Είναι γνωστή ως μια ιδιόμορφη, καινοτόμος χώρα που είναι η πηγή πολλών τάσεων και εφευρέσεων, αλλά και ενός ένδοξου πολιτισμού.

Εάν θέλετε να ρίξετε μία ματιά σε μία λίστα με do’s & don’t’s στην Ιαπωνία, εδώ θα βρείτε έναν οδηγό.

Συντάκτης: Φλώρα Φωκά,

Influence:

Οι βασικές σπουδές  που απέκτησα έχουν ως αντικείμενο την  Ελληνική Φιλολογία και Γλωσσολογία στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Τρέφω μεγάλο ενδιαφέρον για την ανάλυση και επεξεργασία κειμένων…