Η φιλία στην αρχαία Ελληνική γραμματεία

Συντάκτης: Νίκη Σταματοπούλου

Η φιλία αποτέλεσε αντικείμενο σχολιασμού και σημείο αναφοράς στην αρχαία ελληνική σκέψη και γραμματεία.

Η αξία της φιλίας είναι μια αξία διαχρονική, καθώς δείγματα αληθινής και ανιδιοτελούς φιλίας συναντάμε σε παραδείγματα στη μυθολογία, στο έπος, στη τραγωδία, στη φιλοσοφία.

Η έννοια «φιλία» προέρχεται από το ρήμα «φιλέω–ῶ» το οποίο στην αρχαία Ελλάδα είχε διάφορες σημασίες. Στα διάφορα κείμενα και είδη της αρχαίας ελληνικής γραμματείας σημαίνει κυρίως «αγαπώ» και «αντιμετωπίζω με τρυφερότητα», αλλά και «δείχνω την αγάπη μου έμπρακτα», «επιδοκιμάζω» και «αποδέχομαι με ευχαρίστηση». 

Η φιλία αποτελούσε λοιπόν μια αξία με πνευματικό υπόβαθρο σε αντίθεση με την έννοια του «έρωτα» που είχε αισθησιακό χαρακτήρα. Έτσι ο «φίλος» είναι ο αγαπημένος, αυτός δηλαδή που βρίσκεται πολύ κοντά στη ψυχή του ανθρώπου. 

Η έννοια της φιλίας στον Όμηρο και στους τραγικούς

Αρχικά στον Όμηρο ως φίλοι θεωρούνται πρώτα οι κοντινοί συγγενείς αλλά και τα άτομα που είναι ενωμένα με συναισθηματικό δεσμό. Ένας δεσμός που θεμελιώνεται στην αλληλοβοήθεια και την ασφάλεια. Η έννοια της φιλίας είναι διευρυμένη και τρανταχτά παραδείγματα φιλίας αποτελούν ο Αχιλλέας με τον Πάτροκλο, ο  Ορέστης με τον Πηλάδη, ο  Αίαντας με τον  Λυκοφώντα.

Στους τραγικούς ποιητές και ειδικά στο Σοφοκλή, η φιλία αποτελεί ένα αίσθημα ελεύθερο και ο δημιουργός στα έργα του παραθέτει μέσα από τους στίχους του σκέψεις  με σκοπό να προσεγγίσει τη φιλία, όπως τι είναι αυτό που έχει τελικά προτεραιότητα η αγάπη του ατόμου για τον εαυτό του ή η αγάπη για το συνάνθρωπο. 

Η έννοια της φιλίας στη φιλοσοφία 

Αξιοπρόσεχτη η προσέγγιση της φιλίας από το Αριστοτέλη. Ο Σταγειρίτης φιλόσοφος θεωρούσε τη φιλία ως μια από τις ουσιαστικές χαρές της ζωής του ανθρώπου και υποστήριζε πως για να είναι κάποιος ευτυχισμένος πρέπει να έχει γύρω του αληθινούς φίλους. Διακρίνει μάλιστα τρία είδη φιλίας. Το πρώτο είδος στηρίζεται στην ωφελιμότητα, το δεύτερο στην απόλαυση και στις ευχάριστες στιγμές, ενώ το τρίτο που είναι και η πραγματική φιλία, στηρίζεται στην αλληλοεκτίμηση, τον αλληλοσεβασμό και την ενσυναίσθηση. 

Ο Επίκουρος από την άλλη και γενικά οι Επικούριοι φιλόσοφοι θεωρούν την φιλία ως αρετή ισάξια με τις υπόλοιπες  αρετές της αρχαίας ελληνικής σκέψης  δηλαδή τη φρόνησης, την εγκράτειας, την ανδρείας και την δικαιοσύνης. Ο  ίδιος μάλιστα  ο Επίκουρος αποτέλεσε λαμπρό παράδειγμα φιλίας. Στεκόταν πάντα  δίπλα στους φίλους του σε δύσκολες ώρες και σύμφωνα με μαρτυρίες του Διογένη του Λαέρτιου μοιραζόταν το λιγοστό φαγητό που του είχε απομείνει όταν η Αθήνα πολιορκούνταν από το Δημήτριο τον Πολιορκητή το 307 π.Χ.

Οικουμενική και πανανθρώπινη η αληθινή φιλία εξυψώνει τον άνθρωπο

Η φιλία αποτέλεσε ερέθισμα για την ανθρώπινη σκέψη ανά τους αιώνες. Αποτελεί μια από τις υψηλότερες αξίες που εξυψώνει τον άνθρωπο. Η γνήσια και ανιδιοτελής φιλία, η ουσιαστική φίλια κερδίζεται μέσα από την προσφορά αλλά και την αλήθεια του εαυτού μας απέναντι στο άτομο που θεωρούμε φίλο μας. Και όπως είχε πει χαρακτηριστικά ο Ισπανός συγγραφέας Baltasar Gracian «Η αληθινή φιλία πολλαπλασιάζει τα καλά στη ζωή και διαιρεί τα κακά. Παλέψτε για να έχετε φίλους, γιατί η ζωή χωρίς φίλους είναι σαν ζωή σε ένα έρημο νησί… το να βρεις έναν αληθινό φίλο στη ζωή σου είναι καλή τύχη, το να τον κρατήσεις είναι ευλογία». 

(Το συγκεκριμένο άρθρο το αφιερώνω στις φίλες που μου στάθηκαν όταν 5 χρόνια πριν νόσησα από καρκίνο μαστού, αλλά και στις φίλες «καρδιάς» που γνώρισα μέσα από την προσωπική μου περιπέτεια.)

Συντάκτης: Νίκη Σταματοπούλου,

Influence:

Είμαι Φιλόλογος – απόφοιτος του τμήματος Ιστορίας-Αρχαιολογίας στο ΕΚΠΑ. Το 2013 απέκτησα την εξειδίκευση της Ειδικής Παιδαγωγού…