Η επιστήμη αποκαλύπτει γιατί οι άνθρωποι λένε ψέματα και πώς εθίζονται σε αυτά

Συντάκτης: Flowmagazine

Το ψέμα είναι μία από τις πιο κοινές καθημερινές πρακτικές, στην οποία καταφεύγουμε όλοι ανεξαιρέτως, σε διαφορετικό, βεβαίως, βαθμό. Η σημασία των ψεμάτων και η συχνότητα με την οποία τα λέμε διαφέρουν, όλοι όμως έχουμε βρεθεί κατά καιρούς στην ανάγκη να πούμε ψέματα, έστω αθώα ή ασήμαντα. Τι είναι τελικά το ψέμα; Γιατί και πόσο συχνά λέμε ψέματα;

Ορισμός

Η πράξη του «ψεύδεσθαι» έχει τρία κύρια χαρακτηριστικά:

  1. Το ψέμα μεταφέρει κάποιες πληροφορίες.

  2. Ο ψεύτης έχει την πρόθεση να εξαπατήσει ή να παραπλανήσει.

  3. Ο ψεύτης πιστεύει ότι αυτό που λέει δεν είναι αλήθεια.

Αυτό που έχει κυρίως σημασία δεν είναι το ψεύτικο μήνυμα, αλλά η πρόθεση του ομιλητή, που είναι, συνήθως, η εξαπάτηση. Η Sisella Bok, συγγραφέας του σημαντικότερου φιλοσοφικού βιβλίου πάνω στο ψέμα (“Lying: Moral choice in public and private life”, 1978), το ορίζει ως εξής: «Ένα εκ προθέσεως απατηλό μήνυμα με τη μορφή δήλωσης».

Εξελικτική στρατηγική

Σύμφωνα με τον συγγραφέα Paul Singer, λέμε ψέματα για προσωπικό κέρδος, για την αποφυγή κάποιας τιμωρίας ή για να αμυνθούμε σε περίπτωση που κάποιος προσπαθεί να αποκομίσει πλεονέκτημα εις βάρος μας. Προσθέτει ότι τα αθώα ή «λευκά» ψέματα συμβάλλουν στην ομαλή κοινωνική λειτουργία. «Όλοι λένε ψέματα. Φανταστείτε μια περίπτωση κατά την οποία λέγαμε συνεχώς την αλήθεια. Δεν νομίζω πως θα μπορούσαμε να κρατηθούμε για πολύ και σίγουρα δεν θα είχαμε φίλους για περισσότερες από 24 ώρες».

Το ίδιο πιστεύει και η βρετανίδα ζωολόγος Lucy Cooke. Παρατηρεί ότι η δολιότητα στη συμπεριφορά είναι διαδεδομένο χαρακτηριστικό στο ζωικό βασίλειο. Σε ό,τι αφορά τους ανθρώπους, το ψεύδος αποτελεί μια εξαιρετική εξελικτική στρατηγική. Και αυτό διότι τα ψέματα -τουλάχιστον τα «λευκά»- λειτουργούν σαν κόλλα ανάμεσα στα μέλη της κοινωνίας, κρατώντας τα ενωμένα.

Σκεφτείτε το λίγο: Μία κανονική συζήτηση μπορεί να διεξαχθεί μόνο αν ο καθένας δεν λέει αυτό ακριβώς που σκέφτεται ή εννοεί. Αν ο κάθε άνθρωπος στον οποίο μιλούσατε, εξέφραζε ειλικρινά τη γνώμη του για εσάς, τις επιλογές, το ντύσιμό σας κ.λπ., σύντομα η κατάσταση θα γινόταν αφόρητη. Είναι ένα είδος συνεργασίας, μία σιωπηρή συμφωνία που βρίσκεται στο κέντρο των κοινωνικών μας αλληλεπιδράσεων.

Στην περίπτωση των «λευκών» ψεμάτων, ο πομπός του ψευδούς μηνύματος παραπλανά τον δέκτη, αυτό όμως γίνεται για λόγους ευγἐνειας, χωρίς να αποσκοπεί στο να αποκομίσει ίδιον όφελος. Μερικές φορές η αλήθεια επιφέρει ανώφελο πόνο, είναι, επομένως, θεμιτό να μη λέγεται. Πρόκειται για εκείνες τις περιπτώσεις, για τις οποίες οι περισσότεροι θα συμφωνήσουν πως η ειλικρίνεια δεν είναι αρετή ούτε το ψέμα αμαρτία. Ὀπως έχει εύστοχα παρατηρήσει ο William Blake, «Μια αλήθεια που λες με κακή πρόθεση επηρεάζει πιο πολύ από όλα τα ψέματα που μπορείς να επινοήσεις».

Γιατί καταφεύγουμε στο ψέμα

Ο αμερικανός καθηγητής κοινωνικής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Μασσαχουσέτης Robert Feldman επισημαίνει πως όλοι οι άνθρωποι λένε ψέματα, αρχίζοντας από την ηλικία των τεσσάρων ετών. Οι άνδρες λένε ψέματα κυρίως για να αισθανθούν καλύτερα, ενώ οι γυναίκες για να αισθανθεί καλύτερα ο συνομιλητής τους. Κίνητρό τους και στις δύο περιπτώσεις είναι να γίνουν αρεστοί/ές και να εμφανιστούν ως ικανά άτομα.

Σύμφωνα με την ισραηλινή ερευνήτρια και καθηγήτρια στον τομέα της γνωστικής νευροεπιστήμης Tali Sharot, οι άνθρωποι λένε ψέματα για να λάβουν ανταμοιβή και προκειμένου να μην πληγωθούν ή να μην πληγώσουν. Για παράδειγμα, για να επιλεγεί κάποιος σε μία καλή δουλειά, ενδέχεται να σκεφτεί να πει ψέματα σε ό,τι αφορά το βιογραφικό του, πιθανώς για να κερδίσει περισσότερα χρήματα. «Οι άνθρωποι, επίσης, λένε συχνά ψέματα γιατί θέλουν οι άλλοι να τους βλέπουν πιο ευνοϊκά. Για ένα καλύτερο ταίρι μπορεί να πουν ψέματα σε μία εφαρμογή γνωριμιών», δηλώνει η Sharot.

Πάντως, σύμφωνα με έρευνα της ComRes, το 69% δήλωσε ότι το να πει κανείς ψέματα για την ηλικία ή την εμφάνισή του σε μια εφαρμογή γνωριμιών, δεν είναι ποτέ αποδεκτό. Στον αντίποδα, σχεδόν τέσσερις στους δέκα πιστεύουν πως είναι αποδεκτό να πει κάποιος ψέματα για να λάβει άδεια από τη δουλειά του. Μάλιστα, ένας στους πέντε εργαζομένους που συμμετείχαν στην έρευνα ανέφερε ότι είχε δηλώσει ψευδώς ότι είναι άρρωστος για να μη δουλέψει.

Πόσο συχνά λέμε ψέματα

Σύμφωνα με τον Robert Feldman, λέμε ψέματα χωρίς να γνωρίζουμε πόσο συχνά το κάνουμε. Οι συμμετέχοντες σε έρευνά του, όταν είχαν μια πρώτη συνάντηση μεταξύ τους, έλεγαν κατά μέσο όρο τρία ψέματα σε μία συζήτηση δέκα λεπτών. Μάλιστα, δεν αντιλαμβάνονταν πόσα ψέματα είχαν πει ακριβώς, μέχρι να ξαναδούν πλάνα από τη συνάντησή τους.

Σύμφωνα με την Tali Sharot, δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που ένα μικρό ψέμα εξελίχθηκε σε κάτι μεγαλύτερο. Κατά την ίδια, αρχικά όταν κάποιος λέει ψέματα αισθάνεται τύψεις, ωστόσο η επανάληψή τους μειώνει τα επίπεδα συναισθημάτων που νιώθει για αυτά.

Αυτό σημαίνει πως όσο περισσότερα ψέματα λέμε, τόσο πιο εύκολη γίνεται σταδιακά η διαστρέβλωση της αλήθειας. Το 2016 στην επιστημονική επιθεώρηση Nature δημοσιεύθηκαν τα αποτελέσματα βρετανικής μελέτης, που απέδειξε πειραματικά το λεγόμενο «φαινόμενο της χιονοστιβάδας». Σύμφωνα με αυτό, ο ψεύτης αισθάνεται κάπως άβολα στην αρχή, όμως στην πορεία, όσο αυξάνονται τα ψέματα που εκστομίζει, τόσο η ενόχληση αυτή μειώνεται. (Garrett, N., Lazzaro, S., Ariely, D. & Sharot, T. (2016) The Brain Adapts to DishonestyNature Neuroscience. 19, 1727-1732)

Ο βιολογικός μηχανισμός πίσω από αυτό το αποτέλεσμα εντοπίστηκε στην αμυγδαλή του εγκεφάλου, Πρόκειται για μια ομάδα νευρώνων που θεωρούνται μέρος του «πρωτόγονου» τμήματος του εγκεφάλου μας, το οποίο σχετίζεται με τις ενστικτώδεις λειτουργίες μας, τα συναισθήματά μας, ειδικά τον φόβο, και τις αντιδράσεις μας σε αυτά.

Οι ερευνητές παρατήρησαν ότι η αμυγδαλή προσαρμόζεται στην αύξηση των ψεμάτων. Πιο συγκεκριμένα, οι μαγνητικές τομογραφίες, στις οποίες υποβλήθηκε το 25% των συμμετεχόντων στο πείραμα, έδειξαν ότι η αμυγδαλή τους ενεργοποιούνταν όταν ψεύδονταν για προσωπικό όφελος, όμως με κάθε νέο ψέμα η αντίδραση της αμυγδαλής μειωνόταν. «Είναι ένα είδος συναισθηματικής προσαρμογής», εξήγησε η Tali Sharot, που συμμετείχε στην έρευνα. «Μπορεί να οδηγήσει σε μια ‘κατηφόρα’, όταν μια μικρή παρέκκλιση από την αλήθεια μπορεί να πυροδοτήσει μια κλιμάκωση που θα εξελιχθεί σε μεγάλα ψέματα».

Όπως δήλωσε ο γνωστικός νευροεπιστήμονας Neil Garrett του University College του Λονδίνου, «Είναι η πρώτη φορά που αποδεικνύουμε εμπειρικά ότι μια ανέντιμη συμπεριφορά εντείνεται όσο επαναλαμβάνεται». Η Sharot πρόσθεσε: «Είτε πρόκειται για μια περίπτωση συζυγικής απιστίας είτε για ντοπάρισμα αθλητή, για παραποιημένα επιστημονικά δεδομένα ή για φορολογικές απάτες, οι δράστες αναφέρουν συχνά ότι όλα ξεκίνησαν με μικρά παραπτώματα που σταδιακά εξελίχθηκαν σε χιονοστιβάδα». Επιπλέον, ανέφερε: «Οι άνθρωποι ψεύδονται περισσότερο όταν θα βγουν κερδισμένοι τόσο οι ίδιοι όσο και κάποιος άλλος, πιθανόν επειδή τότε δεν αισθάνονται τόσο άσχημα. Αν πρόκειται να κερδίσουν οι ίδιοι αλλά κάποιος άλλος να υποστεί ζημιά, ψεύδονται λιγότερο».

Οι καλύτεροι ψεύτες

Έρευνες έχουν καταδείξει ότι τα περισσότερα και πιο επιτυχημένα ψέματα λένε συνήθως οι δημιουργικοί άνθρωποι, διότι φαίνεται να τα ενθαρρύνει η δημιουργική σκέψη τους.

Είστε καλοί στα ψέματα;

Για να απαντήσετε σε αυτό το ερώτημα, ο βρετανός ψυχολόγος Richard Wiseman προτείνει το εξής τεστ:

Με τον δείκτη του κυρίαρχου χεριού σχεδιάστε ένα κεφαλαίο Q στο μέτωπό σας.

Αν τοποθετήσατε την ουρά του Q πάνω από το δεξί μάτι, έτσι ώστε να μπορείτε να το διαβάσετε από την δική σας πλευρά, αυτό σημαίνει ότι βλέπετε τον κόσμο σύμφωνα με τα πιστεύω σας, επομένως έχετε την τάση να είστε πιο ειλικρινείς.

Αν τοποθετήσατε την ουρά του Q πάνω από το αριστερό μάτι, έτσι ώστε να μπορεί να το διαβάσει όποιος στέκεται απέναντί σας, αυτό σημαίνει ότι πάντα λαμβάνετε υπόψη σας τις απόψεις των άλλων για εσάς, επομένως μάλλον είστε καλοί στα ψέματα.

Συντάκτης: Flowmagazine,

Influence:

Ο στόχος του flowmagazine.gr είναι να προβάλλει τις θετικές ιδέες, δράσεις και πληροφορίες από την Ελλάδα και τον κόσμο…