Η αντιδραστικότητα του παιδιού: Τρόποι κατανόησης και διαχείρισης

Συντάκτης: Ειρήνη Πική, Ψυχολόγος

Η έννοια της αντιδραστικότητας είναι παρεξηγημένη, καθώς ο βρεφονηπιακός αρνητισμός είναι απόλυτα φυσιολογικός στις ηλικίες 2 με 4 και η ενοχλητική συμπεριφορά δεν είναι πάντα προβληματική. Η – σε φυσιολογικά πλαίσια – αντιδραστικότητα παραπέμπει στην υγιή σταδιακή συναισθηματική και πρακτική ανεξαρτησία από τους γονείς. Η ανεξαρτητοποίηση του παιδιού είναι θεμελιώδης για τη δυνατότητά του να σχετίζεται με άλλους με υγιή τρόπο. Σε αντίθεση με την υπερβολική αναστολή, στις εξωστρεφείς εκδηλώσεις, όπως η  αντιδραστικότητα, η εσωτερική ένταση του παιδιού εκφράζεται, προειδοποιώντας μας για κάτι που το δυσκολεύει και προσφέροντάς μας στοιχεία για τη φύση και τα αίτια της δυσκολίας. Συχνά, τα παιδιά που συνηθίζουν να συμπεριφέρονται ως αντιρρησίες έχουν αρετές, όπως αυτοπεποίθηση και ηγετικές ικανότητες και είναι έξυπνα, δίκαια, δραστήρια, αισιόδοξα και ανθεκτικά.

Η υπακοή στα βρέφη συνήθως ξεκινά στην ηλικία των 9-12 μηνών. Η ανυπακοή παρουσιάζεται στην ηλικία του 1.5 έτους, στη φάση που το παιδί ξεκινά να συνειδητοποιεί την ατομικότητά του, κορυφώνεται στα 2.5 με 3 έτη και μετά υποχωρεί. Συνήθως, αν η τάση ανυπακοής είναι έντονη, είναι και σύντομη, ενώ αν είναι ήπια έχει διάρκεια. Επίσης, η αντιδραστικότητα είναι πιο συνηθισμένη στα δευτερότοκα, παρά στα πρωτότοκα παιδιά.

Η κατάλληλη διαχείριση της αντιδραστικότητας του παιδιού είναι μείζονος σημασίας. Παρακάτω θα αναφερθώ στις πιο συνηθισμένες αιτίες και την αντιμετώπιση που θεωρώ ότι αρμόζει σε κάθε περίπτωση. Οι συνθήκες πολλές φορές συνδέονται με δυσκολίες στην καθημερινότητα, τη γονεϊκή συμπεριφορά, την επικοινωνία, ή/και με κάποια εσωτερική κατάσταση του παιδιού.

Αναφορικά με τις δυσκολίες στην καθημερινότητα, διάφορα θέματα μπορεί να επηρεάσουν «από έξω προς τα μέσα» το παιδί, με αποτέλεσμα να αναγκάζεται να δείξει τη δυσαρέσκειά του μέσω της αντιδραστικότητας.

  1. Οι ενδοοικογενειακές δυσκολίες είναι αναμενόμενο να ‘καθρεφτίζονται’ στις συμπεριφορές του παιδιού. Αυτές μπορεί να συμπεριλαμβάνουν ψυχολογικά προβλήματα των γονιών, διαμάχες μεταξύ συγγενών, μυστικά κτλ. Τα παιδιά καταλαβαίνουν περισσότερα από όσα μπορούν να δείξουν ή από όσα θα θέλαμε να αντιλαμβάνονται. Σε τέτοιες περιπτώσεις είναι απαραίτητο να εξηγήσουμε στο παιδί με ειλικρίνεια τι συμβαίνει, χωρίς να μοιραζόμαστε όσα μπορεί να το αγχώσουν. Λόγου χάριν μπορούμε να του πούμε ότι υπάρχει ένα θέμα που μας απασχολεί αλλά δεν αφορά το ίδιο και ότι ψάχνουμε πώς να το λύσουμε το συντομότερο με τον καταλληλότερο τρόπο, οπότε δεν χρειάζεται να ανησυχεί.
  2. Τραυματικές εμπειρίες όπως ο σχολικός εκφοβισμός (bullying) θα μπορούσαν να πυροδοτήσουν ποικίλες ανεπιθύμητες συμπεριφορές. Αντί οι γονείς να κατακρίνουν το παιδί όταν φέρεται αντιδραστικά, πρέπει να αναρωτηθούν τί ενεργοποιεί την παρούσα αντίδραση. Ρωτήστε το τί συμβαίνει όσο είναι μακριά σας, συζητήστε το θέμα με τη δασκάλα του και παρατηρήστε προσεκτικά τις αλλαγές στη στάση του. Είναι απαραίτητο να παρέμβετε όταν το παιδί αδυνατεί να προστατέψει τον εαυτό του.
  3. Οι αλλαγές, όπως οι μετακομίσεις, οι απώλειες, το ξεκίνημα σε νέο παιδικό σταθμό, είναι λογικό να αναστατώνουν εσωτερικά το παιδί και το άμεσο περιβάλλον του. Αν οι γονείς δώσουν χρόνο στο παιδί να προσαρμοστεί, χώρο να εκφραστεί και προσπαθούν να κάνουν την καινούρια ρουτίνα πιο ευχάριστη, θα βοηθούσαν σημαντικά το παιδί όχι μόνο να αποδεχθεί τις νέες καταστάσεις, αλλά να είναι και πιο ανθεκτικό σε επόμενες αλλαγές.

Η συμπεριφορά του γονιού/ των γονιών επηρεάζει άμεσα και ενίοτε ανεξίτηλα το μέλλον του παιδιού. Για παράδειγμα:

  1. Όταν οι γονείς έχουν υπερβολικές απαιτήσεις από το παιδί (π.χ. να δένει κορδόνια πριν γίνει 5 χρονών) και κάνουν κατάχρηση στα ‘μη’ και τα ‘πρέπει’, οι πειρασμοί για το παιδί αυξάνονται. Σε αυτήν την περίπτωση οι γονείς θα ήταν χρήσιμο να ενημερωθούν για όσα αναμένεται (ηλικιακά) να μάθει το παιδί και να μην ζητούν περισσότερα από όσα είναι έτοιμο να κάνει ούτως ή άλλως. Επίσης, χρειάζεται ελαστικότητα στα όρια για τους συμβατικούς τρόπους ‘καλής συμπεριφοράς’ και σταθερότητα στους κανόνες ηθικής και ασφάλειας. Παρατηρήστε και ακούστε ουσιαστικά το παιδί, αποφύγετε να φέρνετε πολλές αντιρρήσεις και περιμένετε να υιοθετήσει το παιδί τις θετικές σας διαθέσεις.
  2. Αν οι γονείς χρησιμοποιούν χαρακτηρισμούς για το παιδί (αντί για τη συμπεριφορά του) μπορεί να προκαλούν την αποκαλούμενη ‘αυτοεκπληρούμενη προφητεία’. Κάτι τέτοιο δεν θα δημιουργούσε την αντιδραστικότητα του παιδιού, αλλά θα την ενίσχυε ιδιαίτερα. Συμβουλεύω να αποφεύγονται οι ‘ταμπέλες’ και να επανορθώσετε αν σας ξεφύγει κάποια ακατάλληλη λέξη, διορθώνοντας ‘ανοιχτά’ τον εαυτό σας το συντομότερο δυνατόν. Παράλληλα θα βοηθούσε να αυξηθούν οι δικαιολογημένες επιβραβεύσεις από το γονιό προς το παιδί.
  3. Αν το παιδί έμαθε να είναι αντιδραστικό, μιμούμενο τη συμπεριφορά των γονιών του που καβγαδίζουν, η βασική παγίδα είναι το να καμαρώνουν ενδόμυχα ή ανοιχτά επειδή τους μοιάζει. Ωφέλιμο είναι να προσπαθήσετε να συζητάτε με τον/την σύντροφό σας πολιτισμένα και ήρεμα και να μην αφήνετε αντιπαραθέσεις σε ασήμαντα θέματα να διαιωνίζονται. Σε στιγμές υπερέντασης απομακρυνθείτε και επανέλθετε όταν θα είστε πιο ανοιχτοί ώστε να καταλάβετε τη γνώμη του άλλου και αφού θα έχετε συγκεκριμενοποιήσει τη θέση σας και τις επιθυμίες σας.
  4. Αν οι γονείς δεν θέτουν σαφή όρια ενισχύεται η αντιδραστικότητα του παιδιού. Σε περίπτωση που οι γονείς αποτρέψουν την εκδήλωση της αντιδραστικότητας, ενισχύεται η υπερβολική υποτακτικότητα στο παιδί. Το παιδί έχει ανάγκη πρωτίστως από αγάπη, και μετά από σταθερότητα και οριοθέτηση.
  5. Όταν επιβάλλονται ετεροχρονισμένες ή άδικες συνέπειες στο παιδί για κάποια συμπεριφορά του, αυτό δικαιολογημένα θα επαναστατεί. Ως γονείς καλείστε να αντιμετωπίσετε λεκτικά, άμεσα και ευγενικά το παιδί ώστε να αναλάβει τις ευθύνες του. Αποφύγετε τα «μούτρα», τις φωνές και την ενοχοποίηση.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΗ ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ ΠΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΕΠΟΜΕΝΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελίδες: 1 2

Συντάκτης: Ειρήνη Πική, Ψυχολόγος

Influence:

Η Ειρήνη Πική είναι ψυχολόγος, ψυχοθεραπεύτρια, σύμβουλος επικοινωνίας, επόπτρια και καθηγήτρια ψυχολογίας. Είναι μέλος του Συλλόγου Ελλήνων Ψυχολόγων…