Η αναζήτηση της ευτυχίας κατά τον Σωκράτη

Συντάκτης: Saky Koulibaly

Σύμφωνα με τον Σωκράτη, η ευτυχία απαιτεί προσπάθεια από τον άνθρωπο, ο οποίος πρέπει να κυριαρχήσει επάνω στις επιθυμίες του και να εναρμονίσει τις αντιμαχόμενες πλευρές της ψυχής του.

Ο Σωκράτης

Ο Σωκράτης ήταν γιος του Σωφρονίσκου και της Φαιναρέτης από το δήμο Αλωπεκής. Έζησε στην Αθήνα ολόκληρη τη ζωή του (469π.Χ-399π.Χ) και εμφύσησε στους σύγχρονούς του την προσπάθεια της αναζήτησης της αλήθειας και της δικαιοσύνης, καθώς «ο δε ανεξέταστος βίος ού βιωτός ανθρώπω», δηλαδή «η ζωή που δεν εξετάζεται δεν αρμόζει σε άνθρωπο». Πάνω και από τα ιδιωτικά τους συμφέροντα, οι πολίτες όφειλαν ν’ αναζητούν τη γνώση και τη σοφία.

Για τον Σωκράτη, η γνώση αναζητείται ως μέσο για την ηθική δράση.

Αντίθετα με τους σοφιστές, ο Σωκράτης διακήρυσσε ότι η γνώση είναι δυνατή αλλά για να φτάσει κανείς σ’ αυτήν, πρώτο αναγκαίο βήμα είναι η παραδοχή της άγνοιας. Ο ίδιος μάλιστα έλεγε ότι το μόνο που γνωρίζει είναι ότι δεν γνωρίζει τίποτα, «εν οίδα, ότι ουδέν οίδα» και η συνειδητότητα αυτή της αμάθειας ήταν τελικά το στοιχείο που τον έκανε πιο σοφό από τους συμπολίτες του.

Πραγματώνοντας την επιστήμη της ευτυχίας

Σύμφωνα με τον Σωκράτη, η ευτυχία απαιτεί προσπάθεια από τον άνθρωπο, ο οποίος πρέπει να κυριαρχήσει επάνω στις επιθυμίες του και να εναρμονίσει τις αντιμαχόμενες πλευρές της ψυχής του.

Μέσα από τη διαδικασία αυτή, ο άνθρωπος κατακτά μία θεϊκή κατάσταση εσωτερικής γαλήνης που δεν επηρεάζεται από κανέναν εξωτερικό παράγοντα.

Παραμένοντας πιστός στις αρχές και τα διδάγματά του, αντιμετώπισε το θάνατό του με εύθυμη καρτερικότητα.

Ο Σωκράτης κατηγορήθηκε για ασέβεια προς τους θεούς και διαφθορά των νέων. Μετά τη δίκη του, κρίθηκε ένοχος και τού επιβλήθηκε η θανατική καταδίκη.

Ουσιαστικά, αυτοκτόνησε πίνοντας το κώνειο και έχοντας αγνοήσει τις παρακλήσεις φίλων και μαθητών του που ήταν έτοιμοι να τον φυγαδεύσουν από την Αθήνα.

Παρόλο που δεν άφησε γραπτά συγγράμματα, ο Σωκράτης είναι ένας από τους φιλοσόφους που διαμόρφωσε αποφασιστικά την πορεία του δυτικού πολιτισμού.

Ό,τι γνωρίζουμε για τον Σωκράτη το οφείλουμε στον Πλάτωνα, τον Ξενοφώντα και τον Αριστοτέλη.

Ιστορική αναδρομή

Ως ο πρώτος φιλόσοφος που διακήρυξε ότι η ευτυχία είναι εφικτή μέσα από την ανθρώπινη  προσπάθεια, ο Σωκράτης κατέχει μία μοναδική θέση στην ιστορική ανάλυση της ευτυχίας.

Ο Σωκράτης γεννήθηκε  το 460 π.Χ., μέσα σ’ ένα γενικότερα απαισιόδοξο κλίμα όσον αφορά την ανθρώπινη ύπαρξη, σύμφωνα με το οποίο η ευτυχία θεωρείτο μία σπάνια κατάσταση, δυνατή μόνο για όσους οι θεοί ευνοούσαν.

Η ιδέα μάλιστα ότι η ευτυχία προορίζεται για τους θνητούς θεωρούταν ύβρις, ανεπίτρεπτη υπερηφάνεια στην οποία άρμοζε σκληρή τιμωρία. Μέσα στη ζοφερή αυτή αντίληψη,  ο αισιόδοξος φιλόσοφος Σωκράτης αναπροσδιόρισε την οπτική για την ευτυχία.

Αντίθετα με όσα ήταν γνωστά, ο Σωκράτης ισχυριζόταν ότι το μυστικό για την επίτευξη της ευτυχίας είναι η στροφή του ενδιαφέροντος από την ύλη, το σώμα, προς την ψυχή του ανθρώπου.

Μπορούμε, αν εναρμονίσουμε τις επιθυμίες μας, να μάθουμε να γαληνεύουμε το νου κατακτώντας έτσι μία θεϊκή ηρεμία.

Τόνιζε ότι ο ενάρετος βίος οδηγεί στην καλή ζωή. Διαπιστώνουμε λοιπόν ότι, στις απαρχές της δυτικής φιλοσοφίας, η ευτυχία δεσπόζει ανάμεσα σε άλλες φιλοσοφικές έννοιες, όπως είναι η αρετή, η δικαιοσύνη και το ύστατο νόημα της ανθρώπινης ύπαρξης.

Η επιτομή του ευτυχισμένου ανθρώπου

Ο Μάρκος Τύλλιος Κικέρων, Ρωμαίος φιλόσοφος, ρήτορας και πολιτικός είπε ότι ο Σωκράτης «γείωσε τη φιλοσοφία, φέρνοντάς την από τον ουρανό κάτω,  στη γη». Πράγματι, πριν τον Σωκράτη η φιλοσοφία απαρτιζόταν από μεταφυσικές αναζητήσεις, όπως «γιατί υπάρχει ο κόσμος», «από τι αποτελείται  ο κόσμος».

Εν τω μέσω της αγριότητας του Πελοποννησιακού πολέμου όμως, ο Σωκράτης έστρεψε το ενδιαφέρον του σε ζητήματα ηθικής και κοινωνικής φύσης.

«Ποιος είναι  ο καλύτερος τρόπος να ζει ο άνθρωπος;», «γιατί κάποιος να επιλέξει την αρετή εφόσον οι μη ενάρετοι φαίνεται να επωφελούνται παραπάνω», «είναι η ευτυχία η εκπλήρωση των προσωπικών επιθυμιών ή μία ενάρετη πράξη;».

Είναι γνωστή η σωκρατική μαιευτική μέθοδος αναζήτησης της αλήθειας. Ο Σωκράτης, αντί να παρέχει έτοιμες τις απαντήσεις, ακολουθούσε μία διαδικασία ερωτήσεων αποκάλυψης της άγνοιας και διανοίγοντας έτσι το μονοπάτι προς την Γνώση.

Ο ίδιος διατεινόταν  ότι δε γνώριζε τίποτα και αυτή η αυτεπίγνωση τον καθιστούσε τον σοφότερο όλων των συμπολιτών του.

Όπως ένα δοχείο, έτσι και ο ίδιος ήταν ανοιχτός σε κάθε πηγή γνώσης από οπουδήποτε και αν αυτή ερχόταν.

Μέσα από τη διασταύρωση των ερωτημάτων του όμως, ανακάλυπτε ότι όσοι θεωρούνταν σοφοί στην πραγματικότητα δε γνώριζαν απολύτως τίποτα.

Τα  περισσότερα δοχεία ήταν γεμάτα  με υπερηφάνεια, έπαρση και παρωχημένες αντιλήψεις που οι άνθρωποι κουβαλούν για λόγους αναγνώρισης του εαυτού τους και άμυνας.

Στα λόγια του Σωκράτη ενσαρκώνονται οι προκαταλήψεις, οι περισσότερες από τις οποίες είναι προϊόντα ηχούς και εσφαλμένης συλλογιστικής.

Όπως ήταν αναμενόμενο, ο Σωκράτης γινόταν δυσάρεστος όταν κατεδείκνυε την άγνοια ακόμη και των επιφανών Αθηναίων στην αγορά ή κατά τη διάρκεια του τιμητικού αγώνα (σ.σ. δικαστικός αγώνας του αρχαίου Αττικού Δικαίου).

Το τίμημα που πλήρωσε ο Σωκράτης την ειλικρινή αναζήτηση της Αλήθειας ήταν η ίδια του η ζωή: καταδικάστηκε με θάνατο για «διαφθορά των νέων» από το δικαστήριο της Ηλιαίας, στην Αθήνα τον Μάρτιο του 399 π. Χ.

Η εκτέλεση της ποινής με κώνειο έλαβε χώρα στο δεσμωτήριο των Αθηνών. Οι αποφάσεις της Ηλιαίας ήταν οριστικές και αμετάκλητες. Στο θάνατο του Σωκράτη πραγματώθηκε λοιπόν η αλήθεια της διδασκαλίας του.

Αντί να μεμψιμοιρεί κατηγορώντας τους θεούς, ο Σωκράτης αντιμετώπισε ατάραχος τον θάνατό του, συζητώντας φιλοσοφικά ζητήματα εύθυμα με τους φίλους του προτού πιει το δηλητήριο.

Όντας άνθρωπος που εμπιστευόταν την αθανασία της ψυχής, δε φοβήθηκε ν’ αντικρίσει τον θάνατο, μίας και πίστευε ότι η ψυχή πεθαίνοντας, απεγκλωβίζεται από τα δεσμά του σώματος.

Αντίθετα με την επικρατούσα αντίληψη περί θανάτου της εποχής του, κατά την οποία επέρχεται η αιώνια καταδίκη στον Άδη και η ψυχή περιπλανιέται άσκοπα, ο Σωκράτης ανυπομονούσε να βρεθεί σ’ έναν τόπο όπου η αναζήτηση και η γνώση του θα εξακολουθούν να εμπλουτίζονται.

Όσο υπάρχει ο ανθρώπινος νους που αναζητά ένθερμα και εξερευνά τον κόσμο θα υπάρχουν  πάντα ευκαιρίες για τη διάνοιξη της συνείδησης και την κατάκτηση μεγαλύτερης πνευματικής ευημερίας.

Συντάκτης: Saky Koulibaly,

Influence:

Αρθρογράφος του flowmagazine.gr.