Η Νέα Αφρικανική μετανάστευση και η Γηραιά Ευρώπη

Συντάκτης: Μάριαμ Συρεγγέλα

Η «Σκοτεινή  Ήπειρος»! Γιατί  «σκοτεινή»;  Διότι η Ευρώπη δεν γνώριζε πολλά για την Αφρική μέχρι τον 19ο αιώνα και την ονόμασαν έτσι  λόγω των μυστηρίων και της αγριότητας που περίμεναν να βρουν στο εσωτερικό. Μια ονομασία  στηριζόμενη στον φόβο και την αμάθεια παρά σε απτά γεγονότα. 

Η αλήθεια είναι ότι και σήμερα δεν γνωρίζουμε πολλά για την Αφρική  πέραν του ότι είναι μια ήπειρος απέναντι μας, ότι έχει ζούγκλες και άγρια ζώα και σαφάρι για πλουσίους, ότι διακατέχεται από απέραντη και ανείπωτη φτώχια, ερήμους αβάσταχτες, βίαιες πολιτικές αναταραχές και πρόσφυγες που έρχονται στην Ελλάδα με σκοπό μάλλον να προσχωρήσουν στα ενδότερα της Ευρώπης.

H μετανάστευση

Στην πραγματικότητα, η μετανάστευση των Αφρικανών  είναι μια από τις χειρότερες εν εξελίξει ανθρώπινες τραγωδίες  σήμερα,  η οποία  τραβάει  την προσοχή του  κόσμου  (ημών δηλαδή)  μόνο για συγκεκριμένα γεγονότα:  π.χ. όταν ανακαλύπτεται ότι ένας μεγάλος αριθμός Αφρικανών, προσπαθώντας να φτάσουν στην Ευρώπη,  απεβίωσαν στη θάλασσα  είτε από δίψα είτε μετά την ανατροπή του σκάφους τους ή όταν μαθαίνουμε ότι πέφτουν  θύματα αυτών των εγκληματιών   που υπερφορτώνουν ασφυκτικά  τα σκάφη, φορτηγά και τα  containers τους με κυριολεκτικά σωρούς ανθρώπων ενώ είναι αποθηκευμένα με  μηδαμινές  προμήθειες ή όταν ακούμε για τους  διακινητές που τους κλέβουν, τους βιάζουν, τους σκοτώνουν  διότι απλά είναι στο έλεός τους, ενώ άλλος επεισοδιακός τρόπος είναι όταν  διαβάζουμε ότι τα υπερφορτωμένα σκάφη τους αναχαιτίζονται  στις Ευρωπαϊκές ακτές, όπου γίνεται μια σύντομη «μάχη»  μεταξύ του  εναπομείναντος ανθρωπισμού μας και της αυξάνουσας  ξενοφοβίας μας. 

Η Νέα Αφρικανική μετανάστευση και η Γηραιά Ευρώπη

Αυτά είναι τα «πρωτοσέλιδα» των ειδήσεων. Μετά,  υπάρχουν οι ανείπωτες εκατοντάδες, ίσως ακόμη και χιλιάδες άλλοι  Αφρικανοί μετανάστες που πεθαίνουν συνεχώς, σιωπηλά, απαρατήρητοι και χωρίς να «κεντρίζουν» τις συνειδήσεις κανενός – πεθαίνουν άγνωστοι, είτε καταμεσής των θαλασσών,  είτε  προσπαθώντας να διασχίσουν τις  ερήμους της Σαχάρας, είτε από εξάντληση, πείνα, απόγνωση, ασθένειες… Πεθαίνουν σωρηδόν γυναίκες, άντρες, ηλικιωμένοι, παιδιά, νεογέννητα και αγέννητα παιδιά.

Κρίση

Ωστόσο, η φυγή των χιλιάδων Αφρικανών προς την Ευρώπη κάθε χρόνο, με όλα όσα φέρει μαζί της, δεν μπορεί να  μας «θίγει» μόνο ως  ένα καθαρά ανθρωπιστικό ζήτημα:  είναι μια κρίση πολιτική, οικονομική, πολιτιστική,  δημογραφική και ηθική για την Ευρώπη.  Είναι μια νέα κατάσταση πραγμάτων που θα πρέπει να αντιμετωπιστεί ως τέτοια, δηλαδή με τη γνώση, κατανόηση και  την πρόνοια ότι το παρελθόν, κενό από τέτοια «εμπειρία»,  δεν έχει να μας διδάξει πολλά. Επομένως, ή δεχόμαστε ότι βρισκόμαστε μπροστά σε ανυπέρβλητο αδιέξοδο ή  υποχρεούμεθα να αλλάξουμε οπτική, θέαση και πιθανά  και τα παλαιά, θεσμοποιημένα πλέον, πέτρινα  «πιστεύω» μας, ώστε να βρούμε νέες λύσεις.

Η «γηραιά ήπειρος» και η ταυτότητά της

Η  Ευρώπη,  ως «γηραιά ήπειρος», γερνάει  πλέον ραγδαία και ο πληθυσμός  της χάνει μεγάλο μέρος της ισχύος, της επιρροής και του πλούτου που κάποτε διέθετε και σήμερα ποθεί να διατηρήσει, πράγμα όμως που δεν φαίνεται να αντιλαμβάνεται καθώς συνεχίζει να φέρεται  με την αυστηρότητα, την δυσκαμψία και την οίηση μιας υποτιθέμενης Παγκόσμιας  Δύναμης.  Επίσης, πολλές χώρες στρέφονται  τώρα προς τις (ακραίες) δεξιές παρατάξεις με αποτέλεσμα μια εσωτερική και στενή κοινωνική  εστίαση, απομόνωση -ή και μόνωση αν θέλετε- από τους γύρω.  Τα εθνικιστικά κόμματα αυξάνονται έντονα σε πολλές  χώρες και  εκτός Ευρώπης, θέτοντας και  «αναβαθμίζοντας» το ζήτημα της μετανάστευσης σε ζήτημα εθνικής ταυτότητας κι αρα σε δήθεν υπαρξιακό, καθώς και  εθνικής ασφάλειας και επιβίωσης, τόσο από την άποψη του πολιτισμού όσο και από την άποψη της φυλετικής ταυτότητας, δημιουργώντας έτσι την ξενοφοβία και ενισχύοντας τον ρατσισμό.

Η Νέα Αφρικανική μετανάστευση και η Γηραιά Ευρώπη

Η πραγματικότητα, όπως δείχνουν κι οι έρευνες, είναι ότι η μεγαλύτερη απειλή για  αυτές τις  δυτικές χώρες προέρχεται από τη δημογραφική παρακμή και τίποτα από όσα έχουν επιχειρήσει, σε ένα διάστημα δύο ή τριών γενεών,  δεν έχει αυξήσει την καμπύλη της γυναικείας γονιμότητας ή μάλλον της επιθυμίας των Ευρωπαίων να κάνουν απογόνους. Επίσης λείπει, μαζί με την οικονομική άνθηση,  όλο και περισσότερο από την Ευρώπη,  η διασφάλιση ότι οι νέοι θα  εισέρχονται στο εργατικό δυναμικό – λόγου της έλλειψης αρκετών  νέων και των θέσεων εργασίας.

Η Αφρική, tech-hubs κι  η Έκθεση Παγκόσμιας Ανταγωνιστικότητας 

Αντίθετα, έως το 2040, η Αφρική θα έχει 1,1 δισεκατομμύρια ανθρώπους σε ηλικία εργασίας, περισσότερους από την Κίνα και την Ινδία, και μέχρι το 2030 θα φιλοξενεί το 60% του παγκόσμιου πληθυσμού των ατόμων κάτω των 30 ετών.

Ο οικονομικός κόμβος της Νιγηρίας, μια μεγαλούπολη άνω των 20 εκατομμυρίων κατοίκων,  φιλοξενεί τα μεγαλύτερα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα της χώρας, όπως η Πρώτη Τράπεζα της Νιγηρίας (FBN), η Access Bank, η Ecobank και η First City Monument Bank (FCMB), καθώς και διεθνείς τράπεζες όπως η Citibank.

Το 2020 η Αφρική είχε περισσότερους από 600 τεχνολογικούς κόμβους (tech hubs),  από θερμοκοιτίδες και επιταχυντές έως χώρους συνεργασίας. Ta start–ups (νέες επιχειρηματικές προσπάθειες) έχουν μεν να κάνουν με την επιβίωση του ισχυρότερου (ότι αυτό σημαίνει), είναι όμως  κι ένας τρόπος να  δεθούν, να επικοινωνήσουν  και να  ενδυναμωθούν οι κοινότητες.  Ο αριθμός των τεχνολογικών κόμβων σε ολόκληρη την Αφρική αυξήθηκε κατά σχεδόν 50% τον περασμένο χρόνο.  Αυτοί οι κόμβοι, των οποίων ανάπτυξή τροφοδοτεί την καινοτομία στην ήπειρο,  διαδραματίζουν έναν καίριο ρόλο για τις κοινότητές της, όπως  την επώαση  επιχειρήσεων, θέσεων εργασίας και νέων ευκαιριών, την οικονομική ενδυνάμωση και ανεξαρτησία, την γνώση και εξειδίκευση, κ.ο.κ. – πράγματα μη υπάρχοντα στην Ευρώπη- όχι σε αυτόν τον βαθμό.

Η Νότια Αφρική διατηρεί την κορυφαία θέση της ως η πιο καινοτόμος και τεχνολογικά προηγμένη Αφρικανική χώρα εδώ και αρκετά χρόνια. Σύμφωνα με την Έκθεση Παγκόσμιας Ανταγωνιστικότητας (GCR), κατατάσσεται 60η στην κατάταξή του 2019. Λόγω Covid-19, το 2020 η GCR δεν δημοσίευσε έκθεση.

Ο εξειδικευμένος σχεδιασμός για την Αφρική είναι ο στόχος πολλών νέων τεχνολογικών εγχειρημάτων. Η ήπειρος εξακολουθεί να είναι μια ανεκμετάλλευτη αγορά, ιδίως σε απομακρυσμένα, εκτός δικτύου μέρη. Παράδειγμα, ο M. Kamau, διευθυντής σχεδιασμού εμπειρίας χρήστη για το BRCK στο Ναϊρόμπι, κατέχει το πρωτότυπο για έναν κινητό μετεωρολογικό σταθμό.

Διλλήματα περί ταυτότητας

Αυτά μας φέρνουν μπροστά σε  άλλα διλήμματα. Είναι καιρός οι Ευρωπαίοι να  αναρωτηθούν  κατά πόσον η αυξανόμενη αποστροφή τους προς  αυτήν την μετανάστευση δεν είναι σε μεγάλο βαθμό θέμα ρατσισμού –με όσα ο ρατσισμός ενέχει. Βεβαίως, πρόσφατα σημειώθηκαν εντάσεις σχετικά με την ενδο-ευρωπαϊκή μετανάστευση  από  Ευρωπαϊκές  χώρες με χαμηλότερους μισθούς, οι οποίες όμως  μάλλον οφείλονται σε οικονομικές ανησυχίες και στις οποίες δεν εκφράζεται η ίδια εχθρότητα που επιδεικνύεται προς τους νέους μετανάστες από την Αφρική: δεν τους επιτρέπεται η είσοδος σε καταστήματα, σε μέσα μεταφοράς κ.ά.

Η Νέα Αφρικανική μετανάστευση και η Γηραιά Ευρώπη

Βέβαια, η Ευρώπη δεν έχει  την αίσθηση της «κοινής ταυτότητας», δηλαδή την ταύτιση με τους άλλους, ούτε στο εσωτερικό της. Άρα  της είναι εξαιρετικά δύσκολη μια ξαφνική ταύτιση με τους σκουρόχρωμους γείτονες της. Για μια ήπειρο που οικονομικά και  δημογραφικά  πάσχει πλέον φανερά, η Ευρώπη εμμένει  άκαμπτα στην «ταυτότητα» της χωρίς να θέτει καν την ερώτηση της νεότερης οικονομικής θεωρίας: «Τι είναι προς το συμφέρον μου;».

Ιστορικά, οι δυτικοευρωπαϊκές χώρες, όσο κι αν δεν τους άρεσε,   ενσωμάτωσαν  στις κοινωνίες τους γενιές και γενιές μεταναστών της Ανατολικής Ευρώπης  πολύ καλύτερα και ευκολότερα απ΄ ό, τι  πίστευαν. Με τους Αφρικανούς φαίνεται να υπάρχει κάποια μεγαλύτερη καχυποψία: είναι το  διαφορετικό κι έντονο χρώμα του δέρματος, το καλειδοσκοπικό και γεμάτο φως ντύσιμο, οι  ατελείωτες, ποικιλόχρωμες  κοτσίδες; Είναι όμως σήμερα πρόθυμοι οι Ευρωπαίοι να διακινδυνεύσουν τη μελλοντική ευημερία τους λόγω του ορισμού του εαυτού τους και της γης τους ως λευκών; Το χρώμα είναι άρα η μόνη μας ταυτότητα, το μόνο που μας προσδιορίζει ως ανθρώπους; Μήπως  αυτό είναι ένας σημαντικός παράγοντας της φύσης του δράματος που βιώνουμε; Το χρώμα και ό,τι αυτό «φέρει» μαζί του;

Ας μην ξεχνάμε ότι η Ευρώπη επί τέσσερις αιώνες  οργάνωνε  και λειτουργούσε το  υπερατλαντικό δουλεμπόριο που έστειλε 12 εκατομμύρια Αφρικανούς σε δουλεία,  και στη μεγαλύτερη ακούσια μετανάστευση στην ανθρώπινη ιστορία. Και ήταν αυτός ο πληθυσμός των σκλαβωμένων ανθρώπων που διευκόλυνε σε μεγάλο βαθμό την Ευρωπαϊκή διευθέτηση του Νέου Κόσμου και την άνοδο της Δύσης –  ένα ξεχασμένο θεμέλιο της ευρωπαϊκής ευημερίας. Ούτε και άλλαξε τίποτε μετά τον ΙΙ Παγκόσμιο πόλεμο.

Είναι όμως πολύ εύκολο να  ψέγουμε την Ευρώπη για έλλειψη λογικής οικονομικής σκέψης σχετικά με την Αφρικανική μετανάστευση,  καθώς η επιλογή κατεύθυνσης γίνεται κατανοητή  μόνο όταν έχουμε κατά νου όλες τις ισχύουσες επιρροές, παρόντος  και παρελθόντος. Για παράδειγμα,  την μεταναστευτική ιστορία των δύο ηπείρων, το χρώμα,  την ισχύουσα  και παγιωμένη αντίληψη ότι μια ταυτότητα διατηρεί την ίδια  σημασία ανά τους χρόνους – πράγμα  που περιορίζει εξαιρετικά όλους τους εμπλεκόμενους (ναι, κι εμάς) να  αντιληφθούν ότι  πάντα υπάρχει  επιλογή  νέων ταυτοτήτων.

Η Σκοτεινή ήπειρος

Ίσως είναι η ώρα η Ευρώπη να επανεξετάσει τις σχέσεις της με την Αφρικανική ήπειρο και να  την δει  ως ζωτικής σημασίας για το δικό της μέλλον.  Στο κάτω-κάτω είναι γείτονες μας αιώνες – και είναι πλούσιοι γείτονες.  Είναι βεβαίως και πολεμοχαρείς, με βεβαρυμμένη πολιτική ιστορία, με ηγέτες που εξοντώνουν  συνανθρώπους τους δίχως πολλά-πολλά …Αλλά πότε μια τέτοια συμπεριφορά στάθηκε εμπόδιο για σύναψη σχέσεων και συμμαχιών για την Ευρώπη; Εάν η Ευρώπη επιτύχει μια  αλλαγή στάσης,  ίσως δει τη μετανάστευση των νέων από την Αφρική ως μια νέα ελπίδα αντί ως επίθεση  στους υπάρχοντες θεσμούς, προκαταλήψεις, μονομέρειες και ευνοιοκρατίες.

Ίσως η «Σκοτεινή ήπειρος» να  μην είναι σκοτεινή παρά μόνο στο νου μας.  Ίσως να είμαστε εμείς η Σκοτεινή ήπειρος.

Συντάκτης: Μάριαμ Συρεγγέλα,

Influence:

Έχει σπουδάσει ψυχολογία με μεταπτυχιακές σπουδές στο Illinois Institute of Technology (USA) και Surrey University (UK). Έχει μεγαλώσει στην Ελλάδα και στο Ιράν…