Η γνωστική δυσαρμονία είναι μια εμπειρία που οι περισσότεροι βιώνουμε καθημερινά, ακόμη και αν δεν το συνειδητοποιούμε. Πρόκειται για την …
Γνωστική ασυμφωνία και αλλαγή στάσεων
Η θεωρία της γνωστικής ασυμφωνίας εξηγεί γιατί τροποποιούμε τις στάσεις μας όταν συγκρούονται με τις πράξεις μας.
Όταν συμμετέχουμε σε εμπειρίες που έρχονται σε αντίθεση με τις πεποιθήσεις, τις στάσεις ή τις αξίες μας, μπορεί να προκύψει γνωστική ασυμφωνία (ασυμφωνία = έλλειψη αρμονίας). Η ασυμφωνία αυτή οδηγεί σε μια εσωτερική ένταση, την οποία προσπαθούμε να μειώσουμε είτε αλλάζοντας τη συμπεριφορά μας είτε τροποποιώντας τις σκέψεις μας.
Δείτε ακόμα: 7 Σημάδια ότι βιώνετε γνωστική δυσαρμονία
Παραδείγματα αυτής της κατάστασης είναι οι καπνιστές που συνεχίζουν να καπνίζουν παρόλο που γνωρίζουν τους κινδύνους για την υγεία τους, ή οι παίκτες του τζόγου που επιμένουν να παίζουν μετά από συνεχόμενες ήττες. Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και σε όσους συμμετέχουν σε έντονες σωματικές ή συναισθηματικές δοκιμασίες.
Σύμφωνα με τη θεωρία της γνωστικής ασυμφωνίας, οι άνθρωποι έχουν ένα ισχυρό εσωτερικό κίνητρο να διατηρούν τη συνέπεια μεταξύ σκέψεων και πράξεων. Όταν αυτό διαταράσσεται, προσπαθούν να μειώσουν την ασυμφωνία είτε με αλλαγή συμπεριφοράς είτε με αναπροσαρμογή της σκέψης. Για παράδειγμα, αν κάποιος δεν συμπαθεί το αφεντικό του, μπορεί απλώς να παραιτηθεί.
Ωστόσο, όταν η αλλαγή συμπεριφοράς δεν είναι εφικτή – όπως συμβαίνει π.χ. σε στρατιωτική θητεία – τότε το άτομο είναι πιθανό να προσαρμόσει τις απόψεις του ώστε να νιώθει καλύτερα με την κατάσταση. Μπορεί να πει, για παράδειγμα:
«Είναι δύσκολο τώρα, αλλά με δυναμώνει» ή
«Αξίζει η ταλαιπωρία για να ανήκω στους καλύτερους».
Έτσι μειώνεται η εσωτερική ένταση και επανέρχεται η ψυχική ισορροπία.
Με απλά λόγια, όταν υπάρχει σύγκρουση ανάμεσα σε σκέψη και πράξη, δημιουργείται γνωστική ασυμφωνία. Οι άνθρωποι, αντί να αλλάξουν συμπεριφορά (που μπορεί να γίνει ορατή στους άλλους και να τους φέρει σε δύσκολη θέση), επιλέγουν συνήθως να αλλάξουν τις σκέψεις, τις στάσεις ή τις αξίες τους, ώστε να δικαιολογούν τη συμπεριφορά τους. Εξάλλου, αν δεν μειώσουν την ασυμφωνία, μπορεί να πληγεί η αυτοεκτίμησή τους.
Πολιτισμικές διαφορές
Αξίζει να σημειωθούν και κάποιες πολιτισμικές διαφοροποιήσεις. Έρευνες έχουν δείξει ότι υπάρχουν διαφορές ανάμεσα σε ατομικιστικούς και συλλογικούς πολιτισμούς. Σε συλλογικούς πολιτισμούς όπως η Ιαπωνία, η υψηλή αυτοεκτίμηση δεν θεωρείται τόσο σημαντική όσο σε ατομικιστικούς πολιτισμούς, όπως η Βόρεια Αμερική. Γι’ αυτό και οι Ιάπωνες είναι λιγότερο πιθανό να αλλάξουν τις στάσεις τους για να μειώσουν τη γνωστική ασυμφωνία.
Η δύναμη της ασυμφωνίας
Παρά τις πολιτισμικές διαφορές, η θεωρία της γνωστικής ασυμφωνίας εξηγεί πλήθος καθημερινών συμπεριφορών. Γιατί, για παράδειγμα, οι καπνιστές συνεχίζουν να καπνίζουν; Γιατί κάποιος επενδύει τόσο χρόνο και κόπο στον εθελοντισμό ή σε μια επιχείρηση με αβέβαιο μέλλον; Επειδή χρειάζεται να δικαιολογήσει τις επιλογές του.
Η θεωρία αυτή εξηγεί επίσης γιατί, μετά από μια αγορά, οι άνθρωποι προτιμούν να αναζητούν θετικές πληροφορίες που επιβεβαιώνουν την απόφασή τους, αποφεύγοντας ταυτόχρονα αρνητικές πληροφορίες (π.χ. φθηνότερες εναλλακτικές ή κριτικές).
Μάλιστα, μπορεί να εξηγήσει και φαινομενικά ανεξήγητες σχέσεις, όπως γιατί μια γυναίκα παραμένει με έναν βίαιο σύντροφο. Η εσωτερική της σύγκρουση – το ότι μένει με κάποιον που τη βλάπτει – την ωθεί να δικαιολογήσει τη σχέση. Εστιάζει στα θετικά του χαρακτηριστικά και υποβαθμίζει τη βία. Αν συνδυαστεί με χαμηλή αυτοεκτίμηση, μπορεί ακόμα και να πιστέψει πως «αξίζει» αυτή τη συμπεριφορά.
Δείτε ακόμα: Γιατί οι γυναίκες με χαμηλή αυτοπεποίθηση μπλέκουν σε κακοποιητικές σχέσεις
Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, οι άνθρωποι μπορεί να έλκονται από εκείνους που τους έχουν προκαλέσει μεγάλη ταλαιπωρία. Σε αντίθεση με θεωρίες που βασίζονται στην επιβράβευση, η γνωστική ασυμφωνία εξηγεί και φαινόμενα όπως η πίστη σε δεισιδαιμονίες ή η εξορθολογιστική σκέψη για να δικαιολογηθεί μια κακή πράξη — π.χ. «του φέρθηκα άσχημα, αλλά για καλό σκοπό».
Ένα απλό αντίδοτο
Το καλό νέο είναι ότι αυτά τα δυσλειτουργικά μοτίβα σκέψης μπορούν να διακοπούν απλά με ειλικρίνεια. Ένα «συγγνώμη, έκανα λάθος» μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης για να ξεφύγει κάποιος από την παγίδα του να δικαιολογεί τον εαυτό του και να επαναφέρει την ισορροπία ανάμεσα στη σκέψη και τη συμπεριφορά του.
Μετάφραση-Επιμέλεια από το πρωτότυπο: Ταναμπάση Χριστίνα
