Το να ζεις μια ζωή χωρίς όρια δεν είναι απλά ένα κλισέ κινήτρων, είναι μια νοοτροπία που μπορεί να μεταμορφώσει …
Γιατί βάζουμε εμπόδια στον ίδιο μας τον εαυτό;
Μερικές φορές ξέρουμε ακριβώς τι θέλουμε. Έχουμε τις ικανότητες, την ευκαιρία και ίσως βρισκόμαστε ένα βήμα πριν από τον στόχο μας. Κι όμως, κάτι κάνουμε και χαλάμε την πορεία μας. Καθυστερούμε μια σημαντική απόφαση, αφήνουμε μια ευκαιρία να περάσει, απομακρυνόμαστε από μια καλή σχέση ή εγκαταλείπουμε τη στιγμή που τα πράγματα αρχίζουν να πηγαίνουν καλά.
Αυτό είναι που συχνά ονομάζουμε αυτοϋπονόμευση ή αυτοσαμποτάζ. Από έξω μπορεί να φαίνεται παράλογο. Στην πραγματικότητα, όμως, πολλές τέτοιες συμπεριφορές κρύβουν φόβο. Δεν σημαίνει ότι θέλουμε να αποτύχουμε. Μπορεί απλώς να έχουμε μάθει ότι η αλλαγή, η επιτυχία ή η έκθεση φέρνουν μαζί τους κάποιον κίνδυνο.
1. Μπορεί να φοβόμαστε ακόμη και τις δυνατότητές μας
Από παιδιά παίρνουμε μηνύματα για το πόσο επιτρέπεται να ξεχωρίζουμε, να διεκδικούμε και να δείχνουμε αυτοπεποίθηση.
Αν κάποιος μεγαλώσει σε ένα περιβάλλον όπου η φιλοδοξία θεωρείται υπερβολή ή η αυτοπεποίθηση αντιμετωπίζεται σαν αλαζονεία, μπορεί ως ενήλικας να μάθει να κρατά τον εαυτό του πίσω.
Έτσι, ένας άνθρωπος με πραγματικές ικανότητες ίσως αποφεύγει να ζητήσει προαγωγή, υποτιμά όσα γνωρίζει ή αφήνει συνεχώς άλλους να βρίσκονται στο προσκήνιο. Δεν είναι πάντα ο φόβος της αποτυχίας που τον σταματά. Υπάρχει και ο φόβος της επιτυχίας: «Τι θα αλλάξει αν τελικά τα καταφέρω;»
2. Όταν η δυσκολία έχει συνδεθεί με τη φροντίδα
Σε κάποιες οικογένειες, ένα παιδί δέχεται περισσότερη προσοχή όταν κάτι δεν πάει καλά. Όταν αρρωσταίνει, απογοητεύεται ή πληγώνεται, οι γύρω του γίνονται πιο τρυφεροί και διαθέσιμοι.
Χωρίς να υπάρχει συνειδητή σκέψη, μπορεί να δημιουργηθεί μια σύνδεση ανάμεσα στη δυσκολία και στην αγάπη: όταν υποφέρω, κάποιος βρίσκεται δίπλα μου.
Αργότερα, αυτό το παλιό μοτίβο μπορεί να εμφανιστεί στις σχέσεις, στην εργασία ή στους προσωπικούς στόχους. Η αποτυχία μοιάζει οικεία και ασφαλής, ενώ η επιτυχία μπορεί να φέρνει ένα παράξενο αίσθημα μοναξιάς.
Εδώ μπορεί να εμφανιστεί και το λεγόμενο self-handicapping: δημιουργούμε, συχνά χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε καθαρά, εμπόδια που μας δίνουν μια εξήγηση σε περίπτωση αποτυχίας και προστατεύουν προσωρινά την αυτοεκτίμησή μας.
3. Ίσως κυνηγάμε μια επιτυχία που δεν επιλέξαμε εμείς
Υπάρχει όμως και η αντίθετη εμπειρία. Ένα παιδί μπορεί να μεγαλώσει πιστεύοντας ότι αξίζει περισσότερο όταν πετυχαίνει.
Καλοί βαθμοί, διακρίσεις, χρήματα, τίτλοι και επαγγελματική αναγνώριση γίνονται το μέτρο της αξίας του. Μαθαίνει λοιπόν να αποδίδει, χωρίς απαραίτητα να μαθαίνει να αναρωτιέται: «Εγώ τι θέλω;»
Χρόνια αργότερα μπορεί να πλησιάζει έναν μεγάλο στόχο και ξαφνικά να τα παρατά. Να χάσει το ενδιαφέρον του, να προκαλέσει μια σύγκρουση ή να πάρει μια απόφαση που ανατρέπει όσα έχτιζε.
Αυτό που φαίνεται σαν αυτοκαταστροφική συμπεριφορά μπορεί να είναι μια καθυστερημένη αντίδραση απέναντι στην ανάγκη να αποδεικνύει συνεχώς την αξία του.
4. Μερικές αποτυχίες κρύβουν μια παλιά σύγκρουση
Η αυτοϋπονόμευση δεν αφορά πάντα μόνο το παρόν.
Κάποιος που μεγάλωσε με έναν γονέα υπερβολικά επικεντρωμένο στις επιδόσεις του μπορεί αργότερα να απορρίπτει την επιτυχία σαν μια μορφή αντίδρασης. Σαν να προσπαθεί ακόμη να πει: «Δεν θέλω να ζω για να αποδεικνύω ότι αξίζω».
Μόνο που ο άνθρωπος απέναντι στον οποίο στρεφόταν αρχικά αυτή η αντίδραση μπορεί να μην έχει πια καμία σχέση με τη σημερινή κατάσταση. Η παλιά σύγκρουση συνεχίζεται και το κόστος το πληρώνουμε εμείς.
Η αναβλητικότητα δεν είναι πάντα τεμπελιά
Μια πολύ συνηθισμένη μορφή αυτοσαμποτάζ είναι η αναβλητικότητα.
Δεν πρόκειται απαραίτητα για έλλειψη θέλησης ή πειθαρχίας. Συχνά αναβάλλουμε κάτι επειδή μας προκαλεί άγχος, αβεβαιότητα, φόβο αποτυχίας ή ακόμη και φόβο ότι θα κριθούμε.
Η αποφυγή μάς ανακουφίζει για λίγο. Δεν κάνουμε το δύσκολο τηλεφώνημα, δεν ξεκινάμε την εργασία, δεν στέλνουμε την αίτηση και νιώθουμε προσωρινά καλύτερα. Το πρόβλημα είναι ότι το άγχος επιστρέφει αργότερα, συνήθως μεγαλύτερο.
Γι’ αυτό η συναισθηματική ρύθμιση έχει σημασία. Όσο καλύτερα μπορούμε να αντέξουμε ένα δυσάρεστο συναίσθημα χωρίς να τρέχουμε αμέσως να το αποφύγουμε, τόσο πιο εύκολο γίνεται να προχωρήσουμε.
Πώς μπορούμε να σταματήσουμε να σαμποτάρουμε τον εαυτό μας;
Η αρχή δεν γίνεται με περισσότερη αυτοκριτική. Γίνεται με παρατήρηση.
Χρειάζεται να δούμε πότε εμφανίζεται το ίδιο μοτίβο. Κάνουμε πίσω μόλις τα πράγματα αρχίζουν να πηγαίνουν καλά; Απομακρυνόμαστε όταν μια σχέση γίνεται πιο σοβαρή; Αναβάλλουμε κυρίως όταν υπάρχει πιθανότητα να κριθούμε; Μειώνουμε τον εαυτό μας όταν έρχεται η ώρα να διεκδικήσουμε κάτι;
Αντί να ρωτάμε μόνο «Γιατί το κάνω αυτό στον εαυτό μου;», ίσως είναι πιο χρήσιμο να αναρωτηθούμε:
«Από τι προσπαθώ να προστατευτώ;»
Εκεί συχνά βρίσκεται η ουσία.
Όταν αναγνωρίζουμε τον φόβο πίσω από μια συμπεριφορά, μπορούμε σταδιακά να ξεχωρίσουμε όσα μάθαμε στο παρελθόν από όσα ισχύουν σήμερα. Δεν χρειάζεται να αποτυγχάνουμε για να δεχτούμε αγάπη και φροντίδα. Ούτε χρειάζεται να μικραίνουμε τον εαυτό μας για να αισθάνονται οι άλλοι άνετα.
Και, κυρίως, η επιτυχία δεν χρειάζεται να αποτελεί απόδειξη της αξίας μας. Μπορεί απλώς να είναι αποτέλεσμα μιας επιλογής που πραγματικά θέλαμε να κάνουμε.
