Επιθετική συμπεριφορά στην προσχολική ηλικία: Πού οφείλεται και πώς να τη διαχειριστείτε

Συντάκτης: Flowmagazine

Η επιθετικότητα των μικρών παιδιών αποτελεί ένα ζήτημα που αντιμετωπίζουν όλοι οι γονείς. Δεν πρόκειται για κάτι που πρέπει να τους ανησυχεί, καθώς αποτελεί φυσικό αναπτυξιακό χαρακτηριστικό της διαδικασίας κοινωνικοποίησης. Αυτό που πρέπει να κάνουν είναι να οριοθετήσουν άμεσα τη συμπεριφορά του παιδιού με ψυχραιμία και σταθερότητα.

Στα παιδιά της προσχολικής ηλικίας παρατηρείται συχνά το φαινόμενο να χτυπούν, να κλωτσούν ή να δαγκώνουν άλλα παιδιά ή και τους γονείς χωρίς προφανή αιτία. Η ξαφνική εκδήλωση επιθετικότητας αποτελεί μεγάλη πρόκληση για τον γονιό, καθώς καλείται να αντιδράσει άμεσα και ψύχραιμα. Το να συμπεριφερθεί και εκείνος με επιθετικότητα (φωνές, ουρλιαχτά, έντονο τράβηγμα των χεριών του παιδιού) ή να τιμωρήσει το παιδί είναι η πρώτη αυθόρμητη αντίδρασή του, φέρνει όμως τα αντίθετα αποτελέσματα. Ο σωστός τρόπος διαχείρισης της κατάστασης πρέπει να ξεκινήσει από την προσπάθεια κατανόησης της συμπεριφοράς του παιδιού.

Γιατί τα μικρά παιδιά γίνονται επιθετικά

Σε έναν κόσμο βίαιο, όπου η επιθετική συμπεριφορά αποτελεί καθημερινή πρακτική και αναπαράγεται με ένταση από την τηλεόραση, θεωρείται αναμενόμενο αυτού του είδους οι αντιδράσεις να επηρεάζουν και τα παιδιά. Αυτό πράγματι συμβαίνει, ωστόσο η τηλεοπτική βία στην προσχολική ηλικία λειτουργεί περισσότερο ως ενισχυτικός παράγοντας της επιθετικότητας παρά ως πρωταρχικό αίτιο για την εκδήλωσή της. Τα βαθύτερα αίτια σε αυτήν την ηλικία εντοπίζονται αλλού.

Το μικρό παιδί βρίσκεται στην αρχή του ταξιδιού του στη ζωή και, όπως είναι αναμενόμενο, επιχειρεί να γνωρίσει τον κόσμο και να προσαρμοστεί σε αυτόν. Στην προσπάθειά του αυτή εντάσσεται και η εκδήλωση της επιθετικότητας. Το παιδί πειραματίζεται και δοκιμάζει τα όρια του περιβάλλοντος και του εαυτού του. Προσπαθεί να καταλάβει ως ποιο σημείο είναι επιτρεπτή μία συμπεριφορά και ποιοι είναι οι κανόνες που διέπουν τη συνύπαρξή του με τους άλλους. Μόλις αντιληφθεί τα όρια και τις συνέπειες της επιθετικότητάς του, τροποποιεί τη συμπεριφορά του σύμφωνα με τα νέα δεδομένα.

Συχνά η επιθετικότητα των μικρών παιδιών μοιάζει να εκδηλώνεται αναίτια. Τα ξαφνικά βίαια ξεσπάσματα θεωρούνται από τον γονιό ως καπρίτσιο της ηλικίας, στην πραγματικότητα όμως οφείλονται συνήθως στον φόβο και τον θυμό του παιδιού, συναισθήματα που δεν μπορεί να διαχειριστεί και να εκδηλώσει με αποδεκτό τρόπο στην ηλικία που βρίσκεται. Δεν μπορεί π.χ. να εκφραστεί ακόμη με την άνεση ενός μεγαλύτερου παιδιού και να δηλώσει τι είναι αυτό που το ενοχλεί ή του προκαλεί ανασφάλεια. Έτσι, αντιδρά επιθετικά στην προσπάθειά του να εξωτερικεύσει αυτό που αισθάνεται.  

Υπάρχει μεγάλη διακύμανση μεταξύ των παιδιών ως προς την εκδήλωση της επιθετικότητας. Τα πιο ανήσυχα και ενεργητικά παιδιά αντιδρούν εντονότερα, διότι δυσκολεύονται περισσότερο στη διαχείριση των συναισθημάτων τους σε σχέση με εκείνα που είναι γενικά πιο ήσυχα και χαλαρά στη συμπεριφορά τους.

Η επιθετικότητα των παιδιών στην προσχολική ηλικία προβληματίζει έντονα τους γονείς. Όταν, μάλιστα, γίνονται στόχος αυτής της συμπεριφοράς, «πληγώνονται» ακόμη περισσότερο. Κάθε γονιός θέλει να νιώθει ότι το παιδί του τον ακούει και βρίσκεται υπό τον έλεγχό του, όμως, όταν αυτό δεν συμβαίνει, η πρώτη αντίδραση είναι ο θυμός και η τιμωρία. Ωστόσο, αυτή ακριβώς η αντιμετώπιση είναι που πρέπει να αποφευχθεί, αφενός γιατί μαθαίνει στο παιδί ότι η επιθετικότητά του είναι ένας ασφαλής τρόπος να τραβήξει την προσοχή και το ενδιαφέρον του γονιού, οπότε η συμπεριφορά του ενισχύεται, αφετέρου διότι λειτουργεί ως αρνητικό πρότυπο βίας, την εκδήλωση της οποίας υποτίθεται πως ο γονιός προσπαθεί να αποτρέψει.

Για την αποτελεσματική αντιμετώπιση της παιδικής επιθετικότητας χρειάζεται οι γονείς να επιδείξουν ψυχραιμία, σταθερότητα και υπομονή.

Ανάλυση της κατάστασης

Σε πρώτο στάδιο, ο γονιός πρέπει να αναζητήσει τα αίτια πίσω από την επιθετική συμπεριφορά. Για να καταλάβει τι συμβαίνει, χρειάζεται να παρατηρήσει προσεκτικά τον κόσμο του παιδιού.

  • Πού εκδηλώνεται η επιθετική συμπεριφορά; Π.χ. εμφανίζεται στο σπίτι, στον παιδικό σταθμό ή οπουδήποτε; Αν εκδηλώνεται μόνο σε ένα πλαίσιο τι ενεργοποιεί αυτήν τη συμπεριφορά; Π.χ. μήπως ενοχλείται το παιδί από τη φασαρία, την πολυκοσμία, τα έντονα φώτα;
  • Ποιος είναι ο στόχος της συμπεριφοράς; Είναι ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, μία ομάδα ή στρέφεται εναντίον οποιουδήποτε βρεθεί κοντά στο παιδί;
  • Πότε εκδηλώνεται η συμπεριφορά; Μήπως όταν το παιδί είναι κουρασμένο ή κατά τη μετάβαση από τη μία δραστηριότητα στην άλλη, όταν π.χ. πρέπει να κλείσει την τηλεόραση και να πάει για ύπνο;
  • Τι συνέβη ακριβώς πριν από την εκδήλωση της συμπεριφοράς; Μήπως συνέβη κάτι που το αναστάτωσε;
  • Μήπως η επιθετικότητα οφείλεται σε μία μεγάλη, πρόσφατη αλλαγή στον κόσμο του παιδιού, όπως είναι ο ερχομός ενός ακόμη παιδιού στην οικογένεια ή η μετακόμιση σε νέο σπίτι;
  • Μήπως η συμπεριφορά του παιδιού εξηγείται επαρκώς από τον χαρακτήρα και την ιδιοσυγκρασία του; Κάποια παιδιά π.χ. αισθάνονται ταραχή και ανασφάλεια όταν βρίσκονται σε περιβάλλον με πολλούς ανθρώπους και ερεθίσματα. Μην ξεχνάτε: Στα μικρά παιδιά ο φόβος εκδηλώνεται ως θυμός.

Ο γονιός θα πρέπει, επίσης, να αναρωτηθεί για τον εαυτό του, ώστε να μπορέσει να διαχειριστεί πιο σωστά την κατάσταση.

  • Γιατί η συμπεριφορά αυτή είναι ιδιαίτερα δύσκολη για εσάς; Αν, για παράδειγμα, μεγαλώσατε σε ένα πολύ αυστηρό και περιοριστικό περιβάλλον, μήπως είστε περισσότερο ευαίσθητοι από όσο χρειάζεται απέναντι στη συμπεριφορά του παιδιού, τη στιγμή που πρόκειται π.χ. απλώς για μια έκφραση ανησυχίας; Είναι σημαντικό να ξεκαθαρίσετε αν οι αντιδράσεις σας είναι υπερβολικές και επηρεάζονται από τις εμπειρίες σας.
  • Πώς διαχειρίζεστε συναισθηματικά την κατάσταση. Πριν προβείτε σε οποιαδήποτε ενέργεια, είστε σε θέση να ηρεμήσετε ή αντιδράτε επιθετικά και απότομα;
  • Πόσο αποτελεσματική πιστεύετε ότι είναι η αντίδρασή σας; Αν δεν είναι αποτελεσματική, για ποιον λόγο νομίζετε ότι συμβαίνει αυτό; Τι πιστεύετε ότι μαθαίνει το παιδί από τον τρόπο αντίδρασής σας;

Αυτό που πρέπει να κάνει ο γονιός είναι να ανταποκριθεί στην επιθετική συμπεριφορά του παιδιού αφού πρώτα κατανοήσει τη συμπεριφορά του. Οι παραπάνω ερωτήσεις θα τον βοηθήσουν να αναλύσει σωστά την κατάσταση, ώστε να τη διαχειριστεί με τον καλύτερο τρόπο.

Ενδεδειγμένοι τρόποι διαχείρισης

  • Παραμείνετε ψύχραιμοι: Όσο και αν η πρώτη ενστικτώδης αντίδρασή σας κινείται προς την κατεύθυνση του να φωνάξετε στο παιδί, μην το κάνετε. Πάρτε μια βαθιά αναπνοή, ηρεμήστε και κάντε την παρέμβασή σας με τρόπο αποφασιστικό αλλά όχι έντονο. Απομακρύνετε τα χέρια του παιδιού χωρίς να το πονέσετε και με φωνή σταθερή και δυνατή, χωρίς θυμό, ζητήστε του να σταματήσει. Τα μικρά παιδιά αντιλαμβάνονται καλύτερα τα μηνύματα που συνοδεύονται από χειρονομίες, μπορείτε, λοιπόν, να χρησιμοποιήσετε μαζί μια χειρονομία που να σημαίνει «όχι» ή «στοπ». Μπορείτε, ακόμη, να πείτε «δεν χτυπάμε, γιατί πονάει», ώστε το παιδί να αντιληφθεί άμεσα τη συνέπεια της πράξης του. Το σημαντικό είναι να μην παρασυρθείτε σε υστερικές αντιδράσεις, που θα αναστατώσουν το παιδί ακόμη περισσότερο και δεν θα του επιτρέψουν να κατανοήσει τον λόγο για τον οποίο η συμπεριφορά του δεν είναι επιθυμητή. Επιπλέον, η δική σας ηρεμία θα ηρεμήσει και εκείνο, καθιστώντας ευκολότερη τη διαχείριση της κατάστασης.
  • Βοηθήστε το παιδί να καταλάβει τα συναισθήματά του και να τα εκδηλώσει με αποδεκτούς τρόπους: Διδάξτε λέξεις που εκφράζουν συναισθηματικές καταστάσεις (π.χ. θυμωμένος, φοβισμένος, λυπημένος, χαρούμενος) και παρακινήστε το παιδί να περιγράφει με αυτές το πώς αισθάνεται απέναντι σε κάθε τι που το αναστατώνει αντί να καταφεύγει στις γροθιές και τις κλωτσιές. Αν π.χ. ένα άλλο παιδί πάρει το αγαπημένο του παιχνίδι, μπορείτε να το παρακινήσετε να εκφράσει με λέξεις αυτό που νιώθει και στη συνέχεια να το κατευθύνετε σε κάποιο άλλο παιχνίδι που να του αρέσει. Προσφέροντας στο παιδί εναλλακτικές λύσεις του μαθαίνουμε την ευελιξία και την προσαρμοστικότητα, ενώ παράλληλα εμπεδώνεται σε αυτό η αίσθηση ότι μπορεί να αντιδράσει στα ερεθίσματα του περιβάλλοντος με αποδεκτό τρόπο.
  • Επισημάνετε στο παιδί τις συνέπειες της συμπεριφοράς του: Όσο πιο άμεσα γίνεται η σύνδεση ανάμεσα στην ανεπιθύμητη συμπεριφορά και τις συνέπειές της, τόσο το καλύτερο. Δείξτε του με ηρεμία τι προκάλεσε η συμπεριφορά του στους άλλους αλλά και τις έμμεσες συνέπειες στο ίδιο. Αν π.χ. χτυπήσει ένα άλλο παιδί, μπορείτε να του πείτε: «Χτύπησες τη Μαρία και πόνεσε. Κοίτα την: Κλαίει. Είναι λυπημένη και θυμωμένη. Τώρα δεν θέλει να παίξει μαζί σου. Θέλει να φύγει». Τα μικρά παιδιά αντιλαμβάνονται τον κόσμο εγωκεντρικά· θεωρούν πως όλα περιστρέφονται γύρω τους. Αντιμετωπίζοντας την ανεπιθύμητη συμπεριφορά τους με τρόπο που να τους εξηγεί το τι προκαλεί στα συναισθήματα των άλλων αλλά και στα ίδια, τα βοηθούμε να βγουν βαθμιαία από τον εγωκεντρικό μικρόκοσμό τους και να χτίσουν υγιείς σχέσεις αλληλεπίδρασης με τους άλλους. Η ικανότητα αυτή, η ενσυναίσθηση, τους επιτρέπει να αντιλαμβάνονται το πώς νιώθουν οι άλλοι και να προσαρμόζουν αναλόγως τη συμπεριφορά τους. Προς αυτήν την κατεύθυνση, είναι πολύ χρήσιμο, όταν το παιδί δεν συμπεριφέρεται σωστά, να του κάνετε την εξής ερώτηση: «Πώς πιστεύεις ότι νιώθει τώρα η Μαρία;». Με τον τρόπο αυτό, το παιδί αντιλαμβάνεται ότι και οι άλλοι έχουν συναισθήματα που επηρεάζονται από τη συμπεριφορά του, ότι πονούν, φοβούνται ή θυμώνουν όπως και εκείνο.
  • Εκπαιδεύστε το παιδί να αναζητά μόνο του εναλλακτικούς τρόπους συμπεριφοράς: Αρχικά, μπορείτε να του προτείνετε κάποιες στρατηγικές εναλλακτικής αντίδρασης και να το ενθαρρύνετε να αναζητήσει και άλλες. Αντί να χτυπήσει π.χ. το παιδί που πήρε το αγαπημένο του παιχνίδι, μπορεί να του προσφέρει ένα άλλο παιχνίδι λέγοντας: «Αυτή η κούκλα είναι δική μου. Σε παρακαλώ να μου τη δώσεις πίσω. Να, πάρε αυτήν την κούκλα». Μπορείτε να του απευθύνετε την ερώτηση: «Αν η Μαρία ξαναπάρει την κούκλα σου, τι άλλο μπορείς να κάνεις εκτός από το να τη χτυπήσεις;». Η αναζήτηση αποδεκτών τρόπων αντίδρασης απέναντι σε ό,τι το ενοχλεί θα επιτρέψει στο παιδί να μην καταφεύγει με ευκολία στην επιθετικότητα, να αποκτήσει αυτοέλεγχο και να προσαρμόσει τη συμπεριφορά του στους κανόνες της σωστής κοινωνικής αλληλεπίδρασης.
  • Προτείνετε στο παιδί αποδεκτούς τρόπους έκφρασης των έντονων συναισθημάτων: Αν θέλετε να είστε ακόμη πιο σίγουροι ότι το παιδί δεν θα επιλέγει την επιθετικότητα ως αντίδραση σε ό,τι του προκαλεί έντονα συναισθήματα, μπορείτε να συμφωνήσετε μαζί του αποδεκτούς τρόπους έκφρασης των συναισθημάτων αυτών. Αν κἀποιο ερέθισμα είναι τόσο έντονο, ώστε ξεπερνά κατά πολύ τα όρια ανοχής του παιδιού, επιτρέψτε του να εξωτερικεύσει τον εκνευρισμό του με άλλους τρόπους, π.χ. πηδώντας δέκα φορές πάνω-κάτω, μουντζουρώνοντας λευκές κόλλες, χτυπώντας το μαξιλάρι του κ.ο.κ. Είναι σημαντικό να αντιληφθεί ότι η βία δεν είναι μονόδρομος, αλλά ότι μπορεί κανείς να επινοήσει πολλούς υγιείς τρόπους έκφρασης των συναισθημάτων, που να μην επηρεάζουν αρνητικά τους άλλους.

  • Χαρακτηρίστε τη συμπεριφορά και όχι το παιδί: Είναι πολύ σπουδαίο να νιώθει το παιδί πως δεν το απορρίπτετε, αλλά στέκεστε δίπλα του με αγάπη. Για τον λόγο αυτό, είναι σκόπιμο να μην χαρακτηρίζετε το παιδί «κακό», γιατί έτσι αισθάνεται σαν να του φοράτε μια ταμπέλα που το συνοδεύει επί μονίμου βάσεως. Είναι προτιμότερο να χαρακτηρίσετε την πράξη του ως «κακή». Με τον τρόπο αυτό, η πράξη αντικειμενικοποιείται, στέκεται ανεξάρτητα από το παιδί και μπορεί και εκείνο να την εξετάσει πιο αποστασιοποιημένα και να αντιληφθεί ότι η ποιότητά της εξαρτάται από το ίδιο, ότι είναι στο χέρι του να επιλέξει την «καλή» αντί για την «κακή» πράξη. Αντιθέτως, ο χαρακτηρισμός του ως «κακού παιδιού» δεν του επιτρέπει να κατανοήσει ότι έχει τον έλεγχο της κατάστασης, αφού νιώθει ότι οι κακές πράξεις συνιστούν τη μοναδική του επιλογή.
  • Μείνετε συνεπεἰς: Η συνέπεια στη συμπεριφορά βοηθά το παιδί να εμπεδώσει τους κανόνες που του διδάσκετε. Όταν οι αντιδράσεις σας ποικίλλουν ανάλογα με την περίσταση, του προκαλείτε σύγχυση, διότι αδυνατεί να κατανοήσει ποια είναι τελικά η επιθυμητή συμπεριφορά. Η συνέπεια πρέπει να χαρακτηρίζει επίσης τη συνολική τακτική διαχείρισης και να αφορά όλα τα μέλη της οικογένειας. Αν π.χ. η γιαγιά αντιδρά στην ίδια συμπεριφορά πιο χαλαρά, ακυρώνει όσα προσπαθείτε να διδάξετε εσείς στο παιδί κάθε φορά που φέρεται με μη αποδεκτό τρόπο.
  • Μην διαπραγματευθείτε: Οι κανόνες και τα όρια που θα θέσετε πρέπει να είναι σαφή και συγκεκριμένα. Αν το παιδί νιώσει ότι μπορεί να διαπραγματευθεί τους κανόνες, τότε θα σχηματίσει την εικόνα ενός ρευστού, απρόβλεπτου κόσμου, όπου τελικά ο καθένας μπορεί να κάνει ό,τι θέλει. Αν πέσετε σε αυτήν την παγίδα, σύντομα θα βρεθείτε στη θέση να πρέπει να διαπραγματεύεστε για τα πάντα. Οι κανόνες και η σαφήνειά τους, καθώς και η απαρέγκλιτη τήρησή τους βοηθούν το παιδί να νιώσει ασφάλεια, ότι ζει σε έναν κόσμο με δομή, λογική και σταθερότητα, που δεν αλλάζει κάθε τόσο ανάλογα με τις επιθυμίες μας.
  • Ενισχύστε θετικά την επιθυμητή συμπεριφορά του παιδιού: Όπως προαναφέρθηκε η καταφυγή στην τιμωρία, δεν αποτελεί την ενδεδειγμένη λύση, διότι δεν δίνει στο παιδί να καταλάβει τι έκανε λάθος, ποια είναι η σωστή συμπεριφορά και γιατί. Η τιμωρία αποτελεί την εύκολη λύση, αλλά δεν φέρνει αποτέλεσμα γιατί βασίζεται στον θυμό. Είναι οξύμωρο να προσπαθεί κανείς να αποφορτίσει την ένταση προκαλώντας ένταση· το παιδί αντιλαμβάνεται την αντίφαση και δυσκολεύεται να βγάλει νόημα. Γι’ αυτό, επιβάλλεται ο γονιός να αποφεύγει τις εκδικητικές/τιμωρητικές αντιδράσεις και να επιδιώκει την επιβράβευση του παιδιού όταν η συμπεριφορά του ανταποκρίνεται στους κανόνες. Έτσι, το παιδί αντιλαμβάνεται τι είναι αποδεκτό και η σωστή αντίδρασή του γίνεται μόνιμη, προκειμένου να ευχαριστήσει τους γονείς και να λάβει από αυτούς τα επαινετικά λόγια ή την υλική ανταμοιβή. Προσοχή όμως: Μην επιβραβεύετε υλικά την αποδεκτή συμπεριφορά κάθε φορά που εκδηλώνεται, διότι ελλοχεύει ο κίνδυνος να σταματήσει η συμπεριφορά όταν σταματήσει και η ανταμοιβή. Προτιμήστε άυλους τρόπους ενίσχυσης, όπως τον έπαινο, ένα φιλί, μια αγκαλιά, ένα χαμόγελο ή ένα περήφανο βλέμμα, που είναι εξίσου αποτελεσματικά.

Συντάκτης: Flowmagazine,

Influence:

Ο στόχος του flowmagazine.gr είναι να προβάλλει τις θετικές ιδέες, δράσεις και πληροφορίες από την Ελλάδα και τον κόσμο…