Ένα ταξίδι στον αρχαίο κινεζικό πολιτισμό

Συντάκτης: Φλώρα Φωκά

Η Κίνα είναι μία από τις πιο ενδιαφέρουσες χώρες. Τι πραγματικά γνωρίζουμε για αυτήν; Είναι μεγάλη, κομμουνιστική, και αυτό είναι όλο;

Μετά το τέλος της Πολιτιστικής Επανάστασης και τον θάνατο του Μάο Τσε Τουνγκ, η Κίνα γνώρισε μια δεκαετία (1966-1976) κοινωνικού, πολιτικού και οικονομικού χάους και αναταραχής. Η συλλογικότητα και η καταναγκαστική εργασία οδήγησαν σε εκτοπίσεις άτομα, κοινότητες και, συνεπώς, αξίες, ιστορία και κληρονομιά, παράγοντες που εμποτίζουν την αίσθηση ταυτότητας ενός λαού. Μία από τις κύριες ανησυχίες της Πολιτιστικής Επανάστασης ήταν η κατάργηση των Τεσσάρων Παλαιών: παλαιά έθιμα, παλαιός πολιτισμός, παλαιές συνήθειες και παλαιές ιδέες. Ως αποτέλεσμα της εκστρατείας καταστροφής των Τεσσάρων Παλαιών, έκλεισαν εκκλησίες, ναοί, τζαμιά, μοναστήρια και νεκροταφεία, καταστράφηκαν βιβλία, αντικείμενα, ιστορικά αρχεία και αντίκες. Καθ’ όλη τη δεκαετία, η εκπαίδευση σταμάτησε σχεδόν. Πολύ μεγάλο μέρος του παρελθόντος της Κίνας διαγράφηκε.

Καθώς η χώρα άρχισε να ανακάμπτει από την Πολιτιστική Επανάσταση και προσπαθούσε ακόμη να κατανοήσει τα γεγονότα του παρελθόντος, σημειώθηκε μια άλλη αλλαγή στην κινεζική κοινωνία, η συντριπτική δύναμη της παγκοσμιοποίησης και της αστικοποίησης. Με αυτήν την εκπληκτική μεταμόρφωση της Κίνας μέσα σε μία γενιά, η χώρα έχει πλέον γίνει σημαντικός παράγοντας στην παγκόσμια οικονομία, τόσο στην παραγωγή όσο και στην κατανάλωση. Από την μία ως κοινωνία χάνει το πολιτιστικό της παρελθόν και από την άλλη η μετάβαση από τη γεωργία στην αστικοποίηση και η ανάδειξή της σε μία από τις μεγαλύτερες ανερχόμενες δυνάμεις παγκοσμίως συμβαίνουν ουσιαστικά σαν σε μία νύχτα.

Ανακαλύπτοντας την αρχαία κινεζική τέχνη

Ο κινεζικός πολιτισμός χρονολογείται σε περισσότερα από 4.000 χρόνια πριν. Κατά την πάροδο αυτών των ετών, οι Κινέζοι κατάφεραν να δημιουργήσουν μία συλλογή από εξαιρετικά έργα τέχνης, σε ποικίλες μορφές. Οι αρχαιολόγοι έχουν βρει έργα που ανάγονται στην προϊστορία, το παλαιότερο εκ των οποίων δημιουργήθηκε σε πέτρες και βράχους, πριν ακόμα αποκτηθεί η γνώση της επεξεργασίας των μετάλλων. Αργότερα, οι Κινέζοι έμαθαν πώς να επεξεργάζονται τον χαλκό (Εποχή του Χαλκού).

Η Κίνα κυβερνήθηκε από πολλές διαφορετικές δυναστείες, κάθε μία από τις οποίες συνεισέφερε στην αρχαία κινεζική τέχνη, όπως η δυναστεία T’ang, η δυναστεία Qin, η δυναστεία Han και η δυναστεία Zhou.

Αλλά δεν ήταν μονάχα οι δυναστείες που έπαιξαν εξέχοντα ρόλο στη δημιουργία και την ανάπτυξη της κινεζικής τέχνης· τρεις μεγάλες θρησκείες την επηρέασαν δραματικά. Αρχικά ο κομφουκιανισμός, μετέπειτα ο ταοϊσμός και, τέλος, ο βουδισμός, που είχε και τη μέγιστη επιρροή στην τέχνη.

Μία από τις θεμελιώδεις θεματικές που συναντούμε στην κινεζική τέχνη είναι η φύση, η οποία υπήρξε μεγάλη πηγή έμπνευσης για τους καλλιτέχνες της χώρας, από τις αρχές του κινεζικού πολιτισμού. Μεγάλες συλλογές εντοπίζουμε με τη ζωγραφική απεικόνιση τοπίων, με τη χρήση διαφόρων τεχνικών από διαφορετικές αρχαίες χρονικές περιόδους της Κίνας. Τα λουλούδια και τα πουλιά ήταν επίσης κυρίαρχα θέματα, καθώς οι Κινέζοι έτρεφαν βαθιά αγάπη για αυτά και αποτελούσαν πηγές έμπνευσης. Ο σεβασμός και τα ευγενή αυτά αισθήματα προς τη φύση, που συναντούμε στην κινεζική τέχνη, ήταν μία επιρροή των θρησκειών που επικρατούσαν στη χώρα. Και οι τρεις θρησκείες ενθάρρυναν την αγάπη για τη φύση, ενώ πολλές από τις ιδέες που δίδασκαν περιστρέφονταν γύρω από τον κοινό πυλώνα ότι οι άνθρωποι πρέπει να συναποτελούν ένα με τη φύση. Άλλες βασικές έννοιες που επηρέασαν τους κινέζους δημιουργούς ήταν η πίστη στην ηθική και εκπαιδευτική ιδιότητα της τέχνης και ο θαυμασμός της απλότητας.

Οι συλλογές των αρχαίων κινεζικών έργων τέχνης διαθέτουν ποικιλομορφία ειδών. Για κάποια από αυτά εντοπίζουμε άλλους πολιτισμούς, στους οποίους ήταν ήδη διαδεδομένα, ενώ για κάποια άλλα οι Κινέζοι πιστώνονται τη δημιουργία και ανάπτυξή τους. Η ζωγραφική, η καλλιγραφία, η γλυπτική, η κεραμική, οι λαϊκές τέχνες, τα κομμάτια χαρτιού και η μεταλλοτεχνία συγκαταλέγονται στις διάφορες μορφές τέχνης που ασκήθηκαν στην Κίνα. Μία από αυτές, η έντεχνη περικοπή του χαρτιού, ήταν από τις μορφές τέχνης που αναπτύχθηκαν μόνο στην Κίνα κατά τον πρώτο αιώνα. Δεδομένου ότι οι Κινέζοι ήταν αυτοί που εφηύραν το χαρτί, ήταν και οι πρώτοι που ανέπτυξαν αυτήν τη μορφή τέχνης, χρησιμοποιώντας το νέο υλικό. Αυτή η εξέλιξη πραγματοποιήθηκε κατά την περίοδο της δυναστείας T’ang. Χρησιμοποιήθηκε για την διακόσμηση εσωτερικών χώρων, αλλά κοσμούσε και τα μαλλιά των γυναικών. Αυτό είναι μόνο ένα από τα παραδείγματα των αρχαίων μορφών τέχνης που αναπτύχθηκαν στην Κίνα.

Ο σκοπός της τέχνης

Μια σημαντική διαφορά μεταξύ της Κίνας και πολλών άλλων αρχαίων πολιτισμών είναι ότι μεγάλο ποσοστό κινέζων καλλιτεχνών -ανάμεσά τους και μερικές γυναίκες- δεν ήταν επαγγελματίες αλλά κυρίως ερασιτέχνες που ήταν μελετητές. Η τέχνη ήταν για αυτούς και το κοινό τους ένα μέσο για τη σύλληψη και την παρουσίαση της φιλοσοφικής προσέγγισης του καλλιτέχνη στη ζωή. Για τον λόγο αυτό, η τέχνη που παρήγαγαν δεν είναι πλουραλιστική, δεν διαθέτει ιδιαίτερα τεχνουργήματα και ίσως μερικές φορές μοιάζει λιτή στα δυτικά μάτια. Η τέχνη στο μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας της Κίνας είχε ως στόχο να εκφράσει τον ευγενή χαρακτήρα του καλλιτέχνη και όχι απλώς να αποτελεί έκθεση των πρακτικών καλλιτεχνικών του δεξιοτήτων. Τέτοιες κομφουκιανικές αρχές, όπως η ευπρέπεια ή το λι, αναζητήθηκαν από πολλούς από αυτούς που παρήγαγαν και κατανάλωναν την τέχνη.

Οι Τρεις Τελειοποιήσεις

Οι Τρεις Τελοιοποιήσεις ήταν η καλλιγραφία, η ποίηση και η ζωγραφική, Συχνά συνδυάζονταν αποτελώντας ενιαία έργα. Σε ένα πίνακα ζωγραφικής, για παράδειγμα, μπορούσε κανείς να εντοπίσει ποιήματα ή γνωμικά με καλλιγραφία, την οποία εξασκούσαν για χρόνια, μέχρι να μάθουν να γράφουν τέλεια και με στυλ.

Εάν ο κόσμος της τέχνης ταλανίζεται εν μέρει από αλαζονεία, τότε οι Κινέζοι ήταν ίσως οι πρώτοι που απάντησαν σε ερωτήσεις σχετικά με το τι είναι και τι δεν είναι τέχνη. Υπήρχαν κείμενα τα οποία καθοδηγούσαν τους ανθρώπους σχετικά με την ιστορία της κινεζικής τέχνης και τις αξίες της. Όλο και περισσότεροι άνθρωποι άρχισαν να γίνονται συλλέκτες εξαιτίας της φιλοσοφίας και της γνώσης της τέχνης που εξέφραζαν τα έργα της. Κατά κάποιον τρόπο, έπρεπε να τηρούνται συγκεκριμένες συμβάσεις, και αυτό ίσως να οδήγησε σε μια συγκεκριμενοποίηση της τέχνης. Οι καλλιτέχνες αναμένονταν να μελετήσουν τους μεγάλους δασκάλους, αντιγράφοντας τα έργα τους ως μέρος της εκπαίδευσής τους.

Η ποίηση ήταν επίσης μία σημαντική μορφή τέχνης. Οι μεγάλοι ποιητές ήταν δημοφιλείς σε όλη την αυτοκρατορία, αλλά πολλοί μορφωμένοι άνθρωποι ασκούσαν την τέχνη της ποίησης. Κατά την διάρκεια της δυναστείας των T’ang, η ποίηση ήταν τόσο σημαντική που η συγγραφή της ήταν μέρος των εξετάσεων για να γίνει κάποιος δημόσιος υπάλληλος και να εργαστεί για την κυβέρνηση.

Η ζωγραφική, όπως προαναφέραμε, συχνά αντλούσε τα θέματα της από την ποίηση και συνδυαζόταν με την καλλιγραφία, με κύριο θέμα τα τοπία με βουνά, πουλιά, δέντρα, νερό αλλά και φιγούρες.

Η εκλεκτή κινεζική πορσελάνη δεν ήταν μόνο μια σημαντική τέχνη αλλά και σημαντικό εξαγώγιμο προϊόν. Κατά τη διάρκεια της δυναστείας των Ming, τα μπλε και άσπρα αγγεία έγιναν πολύτιμα και πωλήθηκαν σε πλούσιους σε όλη την Ευρώπη και την Ασία.

Το μετάξι ήταν πιο διαδεδομένο από την τέχνη και είναι μια από τις μεγαλύτερες ανακαλύψεις της αρχαίας Κίνας. Χρησιμοποιήθηκε σε διάφορους τομείς όπως η αλιεία, η γραφή, η μουσική και η ένδυση. Ένας μεταξοσκώληκας παράγει μόνο 1.000 μέτρα μετάξι στη διάρκεια της ζωής του, 28 ημερών, και ως εκ τούτου το μετάξι ήταν πολύτιμο στην Κίνα και σε όλο τον κόσμο. Εξήχθη από την Κίνα μέσω της χερσαίας διαδρομής που έμεινε γνωστή ως “Ο Δρόμος του Μεταξιού”.

Η τέχνη στην Κίνα έχει αναπτυχθεί με εκπληκτικό τρόπο και έχει προσαρμοστεί και αλλάξει συμπορευόμενη με τον πολιτισμό και τις παραδόσεις της χώρας. Η αρχαία κινεζική τέχνη δεν περιορίζεται σε όσα έχουμε προαναφέρει, αλλά μένουν πολλά ακόμη είδη να μελετηθούν.

Συντάκτης: Φλώρα Φωκά,

Influence:

Οι βασικές σπουδές  που απέκτησα έχουν ως αντικείμενο την  Ελληνική Φιλολογία και Γλωσσολογία στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Τρέφω μεγάλο ενδιαφέρον για την ανάλυση και επεξεργασία κειμένων…