Τα ελληνικά έθιμα της Καθαράς Δευτέρας
Η τελευταία Αποκριά είναι ήδη εδώ και σύντομα θα γιορτάσουμε την Καθαρά Δευτέρα, μία ημέρα που συμβολίζει την έναρξη της Σαρακοστής, προετοιμάζοντάς μας για την Ανάσταση του Θεανθρώπου που σηματοδοτείται με το Πάσχα. Σύμφωνα με την παράδοση, η Καθαρά Δευτέρα πήρε το όνομά της από τους πρώτους χριστιανούς, μιας και αποτελεί την πρώτη ημέρα της νηστείας κατά την οποία οι πιστοί «καθαρίζονται» σωματικά αλλά και ψυχικά, όχι μόνο αποφεύγοντας τις ζωικές τροφές αλλά και εξαγνίζοντας το πνεύμα τους από συναισθήματα όμως ο φθόνος, το μίσος και η αλαζονεία.
Η ελληνική παράδοση είναι γεμάτη έθιμα για την ημέρα αυτή, τα περισσότερα από τα οποία έχουν τις ρίζες τους στην εποχή του Βυζαντίου. Από τότε μέχρι σήμερα, η Καθαρά Δευτέρα τιμάται ιδιαίτερα από τους πιστούς, οι οποίοι συνήθως εξορμούν σε κάποια κοντινή εξοχή προκειμένου να γιορτάσουν τα «κούλουμα» με σαρακοστιανούς μεζέδες, τραγούδια, χορό αλλά και το πέταγμα του χαρταετού. Όπως είναι γνωστό σε όλους μας, την ημέρα αυτή συνηθίζεται να καταναλώνουμε ταραμά, λαγάνα και άλλα νηστίσιμα φαγώσιμα, όπως θαλασσινά, λαχανικά και όσπρια χωρίς λάδι. Ας δούμε τον συμβολισμό των εθίμων αυτών και ας γνωρίσουμε παραδόσεις από όλη την Ελλάδα για την όμορφη αυτή ημέρα.
Η λαγάνα
Η λαγάνα είναι ένα είδος ψωμιού που παρασκευάζεται χωρίς προζύμι (άζυμο), θυμίζοντάς μας τον πρόχειρο άρτο που χρησιμοποίησαν οι Ισραηλίτες κατά την έξοδό τους από την Αίγυπτο υπό την αρχηγία του Μωϋσή. Έκτοτε, επιβάλλονταν η κατανάλωση άζυμου ψωμιού για όλες τις ημέρες του εβραϊκού Πάσχα (πέρασμα) μέχρι που ο Ιησούς ευλόγησε τον ένζυμο άρτο, στο τελευταίο Πάσχα της ζωής του.
Στην ελληνική παράδοση, η λαγάνα έχει ήδη κάνει την εμφάνισή της από τα αρχαία χρόνια, όταν ο Αριστοφάνης στις «Εκκλησιάζουσες» αναφέρει: «Λαγάνα πέττεται» δηλ «Λαγάνες γίνονται». Ο δε Οράτιος στα κείμενά του αναφέρει τη λαγάνα ως «Το γλύκισμα των φτωχών». Από την εποχή του Βυζαντίου και έπειτα, η λαγάνα αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικά της Καθαράς Δευτέρας, μιας και συμβολίζει την κάθαρση από την καλοφαγία των Αποκρεών αλλά και την αφετηρία για την μακριά πορεία της Σαρακοστής μέχρι το τέρμα, δηλαδή την ημέρα του Πάσχα. Στις μέρες μας, οι φούρνοι κάθε γειτονιάς, πιστοί στις παραδόσεις, μοσχομυρίζουν κάθε Καθαρά Δευτέρα, προσφέροντας στον κόσμο αυτό το πεντανόστιμο και συμβολικό ψωμί.
Χαρταετός
Το πέταγμα του χαρταετού την Καθαρά Δευτέρα είναι ένα μεταγενέστερο έθιμο για την ελληνική παράδοση. Η ιστορία του έχει τις ρίζες της στην αρχαία Κίνα ενώ στην Ευρώπη έφτασε ως ένα μέσο παιχνιδιού και καλοπέρασης, κυρίως για τα μικρά παιδιά. Στις μέρες μας, συνδέεται με την Καθαρά Δευτέρα συμβολίζοντας την ανάταση της ψυχής και την επιτυχία του προσωπικού άθλου της ανύψωσης. Μάλιστα, αποτελεί ένα εξαιρετικό είδος διασκέδασης για μικρούς και μεγάλους που εξορμούν στη φύση για να περάσουν τα «κούλουμα».
Έθιμα ανά την Ελλάδα
Η χώρα μας είναι πλούσια σε έθιμα για την Καθαρά Δευτέρα, χωρίς να χάνει το προσωπικό στίγμα κάθε περιοχής. Όπου και να ταξιδέψετε για το τριήμερο της Αποκριάς, σίγουρα θα βρεθείτε μπροστά σε τοπικές παραδόσεις που θα σας γεμίσουν χαρά και αισιοδοξία. Σε ολόκληρη την Ελλάδα, με πολλές διαφορετικές παραλλαγές, σίγουρα θα συναντήσετε το χορευτικό Γαϊτανάκι, ένα έθιμο που έφεραν οι πρόσφυγες της Μικράς Ασίας και αναβιώνει μέχρι σήμερα προσφέροντας χαρά σε μικρούς και μεγάλους. Ας ρίξουμε μια ματιά στα έθιμα κάθε τόπου ξεχωριστά:
- Ο βλάχικος γάμος της Θήβας, είναι ένα πανάρχαιο έθιμο που πραγματοποιείται παραδοσιακά με το ξύρισμα του γαμπρού και το στόλισμα της νύφης, η οποία στην πραγματικότητα είναι άνδρας.
- Το έθιμο του Αγά , με ρίζες στην Τουρκοκρατία αναβιώνει στα Μεστά και στους Ολύμπους της Χίου. Ο Αγάς, αυστηρός δικαστής, δικάζει και καταδικάζει με χιούμορ και πειράγματα τους θεατές του εθίμου.
- Στην Αλεξανδρούπολη, ένας κάτοικος μεταμφιέζεται σε Μπέη και περιδιαβαίνει την πόλη μοιράζοντας ευχές για το καλό.
- Στο Λαϊκό Δικαστήριο Ανήθικων Πράξεων στην Κάρπαθο ανταλλάσσονται απρεπείς χειρονομίες μεταξύ των θεατών, και γι’ αυτό οδηγούνται στο «δικαστήριο» από τους Τζαφιέδες (χωροφύλακες), προς απονομή δικαιοσύνης από τους σεβάσμιους του νησιού.
- Το έθιμο του αλευρομουτζουρώματος συναντάμε στο Γαλαξίδι, με τους καρναβαλιστές να χορεύουν κυκλωτούς χορούς αλευρωμένοι και μουτζουρωμένοι!
- Του Κουτρούλη ο Γάμος στη Μεθώνη –η αναβίωση ενός πραγματικού γάμου που άφησε εποχή κατά τον 14ο αιώνα– συντελείται κάθε Καθαροδευτέρα με έντονη σατυρική διάθεση και πειράγματα για τη νύφη.
- Το έθιμο του Αχυρένιου Γληγοράκη στη Βόνιτσα, όπου ένας αχυρένιος ψαράς δεμένος σε γάιδαρο γυρνάει σε όλο το χωριό για να καταλήξει σε μια φλεγόμενη βάρκα ανοιχτά της θάλασσας.
Απ΄ όποιο μέρος της Ελλάδας κι αν είστε, ευχαριστηθείτε την φετινή Καθαρά Δευτέρα και περάστε αξέχαστα Κούλουμα παρέα με τα αγαπημένα σας πρόσωπα.
