Δυστοπία, η κοινωνία σε κρίση (Μέρος Α΄)

Συντάκτης: Νίκος Κομπολάκης

Δυστοπία, η κοινωνία σε κρίση (Μέρος Α΄)Ελεγχόμενα μέσα ενημέρωσης, κατευθυνόμενη επιστημονική γνώση και έρευνα, καταπιεστικές συνθήκες εργασίας, απειλούμενοι παγκόσμιοι πόλεμοι, καμία επιλογή και επιρροή σε πολιτικές αποφάσεις, αστυνομοκρατούμενες κοινωνίες, πολιτισμική ομογενοποίηση και ομοιομορφία.

Όλα αυτά μοιάζουν σύγχρονα, αλλά συνάμα και διαχρονικά. Η κοινωνία στην αυγή της νέας χιλιετίας προσιδιάζει προς αυτήν που περιγράφεται παραπάνω περισσότερο από κάθε άλλη ιστορική στιγμή. Γίνεται όλο και περισσότερο φανερό ότι ο κόσμος κατευθύνεται σε μια παγκοσμιοποιημένη νέα κοινωνία, στην οποία κάθε ένας θα έχει τον ρόλο του. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δημιουργούν μια παγκόσμια βάση δεδομένων. Ένα νέο ληξιαρχείο στο οποίο καταγράφονται και καταχωρούνται άνθρωποι – ακόμα και από την πρώτη στιγμή της γέννησής τους, χωρίς τη θέληση τους πολλοί έτσι επειδή «πρέπει». Επίσης, επιχειρήσεις και οργανισμοί που έχουν μια χωρίς κόστος διαφήμιση.

Οι χώρες προχωράνε σε ενοποιήσεις, είτε θεσμικές είτε οικονομικές, είτε πολιτικές, και στις περισσότερες περιπτώσεις δεν ερωτάται ο ντόπιος πληθυσμός. Η αγορά εργασίας έχει γίνει τόσο ευέλικτη, αλλά και ασταθής που έχει καταλήξει παγκόσμια. Ένας άνθρωπος από την Ευρώπη μπορεί να βρεθεί να δουλεύει στην Αυστραλία, πολλοί Ινδοί προγραμματιστές έχουν κατακλίσει τις μεγάλες αμερικανικές και ευρωπαϊκές εταιρείες τεχνολογίας, όλη η παγκόσμια πρωτογενής βιομηχανία έχει μετακομίσει στην ανατολική Ασία.

Όλος ο πλανήτης φοράει ρούχα που έχουν ραφτεί σε δύο τρεις χώρες. Η πρωτοκαθεδρία της Κίνας στην παραγωγή τεχνολογίας δεν αμφισβητείται. Όλοι μιλάνε σε κινητά, χρησιμοποιούν tablet για να κάνουν posts και υπολογιστές για τη δουλειά τους που έχουν ταχυδρομικό κώδικα αποστολέα από το σινικό τείχος.

Η υπερκατανάλωση έχει μετασχηματιστεί από επιθυμία της ατομικής θέλησης σε θεμέλιο λίθο της παγκόσμιας κοινωνίας. Οι εταιρείες κολοσσοί της βιομηχανίας τροφίμων με τη χρήση χρόνιων μεθόδων διαφήμισης έχουν επιβάλει σε όλον τον πλανήτη την κατανάλωση τυποποιημένων τροφών, έτοιμων «φρέσκων» χυμών, τροφών γεμάτων με ζάχαρη, αλάτι και χημικά συντηρητικά. Άνθρωποι στην Ελλάδα, την Ιταλία, τη Βουλγαρία πίνουν γερμανικά και ολλανδικά γάλατα. Οι αμερικανικοί γίγαντες των αναψυκτικών και του «γρήγορου» φαγητού έχουν πελατολόγιο τον πλανήτη και τα βρόχια συνεργασίας τους έχουν απλωθεί σε πέντε ηπείρους, δεκάδες χώρες, εκατοντάδες πόλεις, χιλιάδες γειτονιές και εκατομμύρια στομάχια.

Δυστοπία, η κοινωνία σε κρίση (Μέρος Α΄)Ο οικονομικός έλεγχος πλέον δεν γίνεται από κράτη σε πολίτες, αλλά από κροίσους ιδιώτες σε ολόκληρους λαούς. Τα οικονομικά συμφέροντα που παλιότερα είχαν προκαλέσει πολέμους ανάμεσα σε χώρες, πλέον έχουν αλλάξει μορφή πίεσης. Τα πανίσχυρα τραπεζικά συστήματα πουλάνε και αγοράζουν ολόκληρα ΑΕΠ με ηλεκτρονικό άυλο χρήμα. Οι συναλλαγές των πολιτών σε κάποιες χώρες γίνεται μέσω του διαδικτύου με αυξανόμενους ρυθμούς. Η κατάληξη αυτής της πορείας μπορεί να είναι η δημιουργία ενός παγκόσμιου καθολικού νέου νομίσματος, άυλου και πανίσχυρου, διακρατικού με το οποίο θα γίνονται όλες οι οικονομικές συναλλαγές.

Η τυποποίηση στην τέχνη και την καλλιτεχνική δημιουργία είναι εμφανής. Πλέον η νεοτερικότητα στην καλλιτεχνική έκφραση επηρεάζεται πρωτίστως από τις τεχνολογικές εξελίξεις και δευτερευόντως από τη φαντασία και τη δημιουργικότητα του εκάστοτε καλλιτέχνη. Στα πλαίσια της υπερκατανάλωσης, βρίσκουμε ταινίες παραγεμισμένες με ψηφιακές απεικονίσεις μαχών, βιβλία που έχουν υπερδιπλασιάσει τον μέσο όγκο τους σε σχέση με κάποιες παλαιότερες δεκαετίες, τραγούδια και μουσική που αναπαράγει τον ίδιο της τον εαυτό αέναα – πιστά αντίγραφα τραγουδιών με ελάχιστο ρυθμό, άψυχων και χωρίς ουσιαστικό στιχουργικό περιεχόμενο.

Στο σημείο αυτό, και ορμώμενοι από την παραπάνω αναφορά στην τέχνη, θα κάνουμε μια προσπάθεια να παρουσιάσουμε τη δυστοπία στη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο. Σε αυτές τις δύο μορφές τέχνης και καλλιτεχνικής έκφρασης υπάρχουν πάρα πολλές καταθέσεις έργων, εμβληματικών σε κάποιες περιπτώσεις για την παγκόσμια πολιτιστική παρακαταθήκη, που παρουσιάζονται εκτενώς τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του δυστοπικού κόσμου. Η λογοτεχνία είναι γεμάτη από τη φαντασία μεγάλων λογοτεχνών, οι οποίοι δεν δίστασαν να παρουσιάσουν τους ζοφερούς κόσμους που οραματίστηκε η φαντασία τους. Επίσης, ο κινηματογράφος έχει απεικονίσει με τον καλύτερο και, σε πολλές περιπτώσεις, πολύ σοκαριστικό τρόπο αυτούς τους κόσμους, είτε με την πρωτοποριακή ματιά μεγάλων κινηματογραφιστών είτε μεταφέροντας μεγάλα λογοτεχνικά έργα στο κινηματογραφικό πανί.

Δυστοπία, η κοινωνία σε κρίση (Μέρος Α΄)Ξεκινώντας την παρουσίαση στο β΄ και γ΄ μέρος του άρθρου θα πρέπει να επισημάνουμε ότι θα αναφερθούμε γενικά σε κάποια κοινά στοιχεία που έχουν οι τόποι στους οποίους αναφερόμαστε, και επιπλέον θα κάνουμε ιδιαίτερη αναφορά σε κάποια συγκεκριμένα έργα που έχουν αφήσει τη σφραγίδα τους και έχουν θέσει τις βάσεις στον τομέα. Η παρουσίαση δεν μπορεί να μην ξεκινήσει από τη λογοτεχνία. Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι, αν δεν υπήρχε η λογοτεχνική σύλληψη των δυστοπικών κόσμων δεν θα μπορούσε να υπάρχει κινηματογραφική φιλμογραφία ικανή για παρουσίαση. Η συντριπτική πλειοψηφία των σημαντικότερων ταινιών αυτής της κατηγορίας είναι μεταφορές βιβλίων.

Συντάκτης: Νίκος Κομπολάκης,

Influence:

Από πολύ μικρή ηλικία, καταπιανόμουν με τη συγγραφή και τη μανιώδη ανάγνωση. Το διάβασμα είναι ένας μόνιμος σύντροφος από τα παιδικά μου χρόνια…