Από τον φόβο του θανάτου και τη θανατοφοβία στην εκτίμηση της αξίας της ζωής

Συντάκτης: Flowmagazine

Ο φόβος του θανάτου είναι αρχέγονος και, ως έναν βαθμό, φυσιολογικός. Όταν, όμως, γίνεται άγχος θανάτου, τότε η κατάσταση χρήζει ειδικής αντιμετώπισης.

Ο φόβος για τον θάνατο εδράζεται στον αρχέγονο φόβο για το άγνωστο. Η άγνοια του ανθρώπου για το γεγονός του θανάτου καθεαυτό τον γεμίζει ανησυχία, ενώ τα ερωτήματά του σχετικά με το τι ακολουθεί δίνουν τροφή στις μεταφυσικές αγωνίες του. Η ύπαρξη αυτού του φόβου είναι, εξάλλου, ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους έχουν επιζήσει οι θρησκείες διαμέσου των αιώνων, κάθε μια από τις οποίες επιχειρεί να δώσει τις δικές της απαντήσεις για τον θάνατο και το επέκεινα.

Υπάρχουν, ωστόσο, περιπτώσεις, στις οποίες ο φόβος του θανάτου εκτρέπεται σε φοβία ή άγχος θανάτου. Η θανατοφοβία είναι μια αγχώδης διαταραχή, στην οποία το άτομο υποφέρει στη σκέψη του θανάτου σε τέτοιο βαθμό, ώστε δυσκολεύεται να λειτουργήσει στην καθημερινότητά του. Πιο συγκεκριμένα, ο φόβος του θανάτου θεωρείται φοβία όταν:

  • εμφανίζεται κάθε φορά που το άτομο σκέπτεται τον θάνατο
  • παρεμποδίζει την καθημερινότητα και τις σχέσεις του
  • επιμένει για πάνω από 6 μήνες

Συμπτώματα

  • Άμεσος φόβος ή άγχος του ατόμου στη σκέψη του δικού του θανάτου ή της διαδικασίας του θανάτου
  • Κρίση πανικού που εκδηλώνεται με εφίδρωση, ταχυκαρδία και ζαλάδες
  • Αποφυγή καταστάσεων που αφορούν τον θάνατο
  • Αίσθηση ότι αρρωσταίνει ή πονά στη σκέψη του θανάτου
  • Διάχυτο αίσθημα άγχους ή κατάθλιψη

Το άγχος θανάτου συνδέεται με άλλες διαταραχές:

Αιτίες

  • Κάποιο τραυματικό γεγονός που αφορά κίνδυνο θανάτου ή θάνατο αγαπημένου προσώπου
  • Η αντιμετώπιση σοβαρής ασθένειας, χωρίς, ωστόσο, να υπάρχει σοβαρός κίνδυνος
  • Ο ναρκισσισμός και η εμμονή του ατόμου με την εμφάνισή του

Σε σχέση με το τρίτο αίτιο, πολύ διαφωτιστικά είναι όσα λέει ο ψυχίατρος-ψυχοθεραπευτής και Διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Χρήστος Θελερίτης: «Αυτοί που δείχνουν να αγωνιούν περισσότεροι είναι εκείνοι που τους ενδιαφέρει πολύ η εμφάνισή τους, το πώς τους βλέπουν οι άλλοι. Θέλουν να είναι πάντα προσεγμένοι και τους απασχολεί πως θα αποσυντεθεί το σώμα τους, το ότι θα ασχημύνουν, το πώς θα φαίνονται σε τρίτους. Κάποιοι άνθρωποι διατηρούν ναρκισσιστικά στοιχεία. Θέλουν να είναι πάντα όμορφοι, πάντα νέοι. Κάποιοι, για να διατηρηθεί αναλλοίωτο το σώμα τους μετά θάνατον, προχωρούν σε βαλσαμοποίηση, για να μην υπάρξει αποσύνθεση».

Αντιμετώπιση με τη βοήθεια ειδικού

Η θανατοφοβία μπορεί να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά με τις εξής μεθόδους:

  • Γνωστική συμπεριφορική θεραπεία με αλλαγή πεποιθήσεων και σκέψεων για τον θάνατο
  • Ψυχοθεραπεία με θεραπεία μέσω της συζήτησης
  • Θεραπεία έκθεσης με αντιμετώπιση καταστάσεων που πυροδοτούν τη φοβία
  • Φαρμακευτική αγωγή
  • Τεχνικές χαλάρωσης

«Κανείς δεν ξέρει πώς είμαστε -αν είμαστε- μετά τον θάνατο» λέει ο καθηγητής Χρήστος Θελερίτης. «Επειδή όλων η εμπειρία βασίζεται στο σώμα, το οποίο δεν θα έχουν μετά θάνατον. Άρα σίγουρα πρόκειται για μια διαφορετική αίσθηση. Από όλους όσοι είχαν αυτό που λέμε ‘μεταθανάτιες εμπειρίες’ περιγράφηκε μια κατάσταση μάλλον ευχάριστη! Είπαν πως ένιωσαν να περνούν μέσα από κάποιο σύννεφο, ότι ένιωθαν κάτι πολύ απαλό, δηλαδή βίωσαν μια εμπειρία κάθε άλλο παρά δυσάρεστη».

Γιατί, λοιπόν, οι άνθρωποι φοβούνται τόσο πολύ το γεγονός του θανάτου; Τι ακριβώς τους τρομάζει; «Αυτό που τους τρομάζει είναι το άγνωστο, όχι το χειροπιαστό. Όταν το βλέπουν μπροστά τους ηρεμούν» εξηγεί ο καθηγητής. «Η ρεαλιστική αντιμετώπιση τους κάνει να το δουν με άλλα μάτια, να απομυθοποιήσουν την ιδέα του θανάτου, αυτό που συμβαίνει με το σώμα τους. Γιατί φαντάζονται ότι είναι πολύ τρομακτικό! Η διαδικασία της απομυθοποίησης τους βοηθάει πολύ» καταλήγει.

Όταν ο φόβος του θανάτου μας εμποδίζει να ζήσουμε

Το άγχος του θανάτου, ο υπερβολικός φόβος απέναντι στο αμετάκλητο αυτό γεγονός αποτελεί μια ακραία κατάσταση, που απαιτεί τη βοήθεια ειδικού. Στις περιπτώσεις, ωστόσο, που ο φόβος δεν έχει μετατραπεί σε φοβία και ψυχαναγκασμό, υπάρχουν στρατηγικές με τις οποίες μπορούμε να ελέγξουμε τα συναισθήματά μας.

Κατ’ αρχάς, ας συμφιλιωθούμε με την ιδέα του θανάτου, αποδεχόμενοι ότι ο θάνατος είναι υπαρκτός και αναπότρεπτος και ότι δεν μπορούμε να κάνουμε κάτι για να αλλάξουμε την κατάσταση. Ο θάνατος είναι το μόνο σίγουρο γεγονός για κάθε άνθρωπο που έρχεται στη ζωή. Σχετικά με αυτό, πολύ εύστοχη είναι η διατύπωση του ψυχιάτρου Ίρβιν Γιάλομ: «Η ζωή είναι μια αναλαμπή ανάμεσα στο σκοτάδι πριν τη γέννηση και το σκοτάδι του θανάτου».

Ωστόσο, στη διάρκεια αυτής της αναλαμπής υπάρχουν πολλά που μπορούμε να κάνουμε και, σε αντίθεση με τον θάνατο, μπορούμε να ελέγξουμε. Διότι η ζωή είναι στο χέρι μας και από εμάς εξαρτάται αν θα την αξιοποιήσουμε, αφήνοντας ένα ίχνος, μια συνεισφορά ή μια θετική ανάμνηση, ή θα τη σπαταλήσουμε, παραπαίοντας ανάμεσα στην αδράνεια και τον φόβο.

Ο θάνατος είναι πανταχού παρών γύρω μας και ας μην τον αντιλαμβανόμαστε πάντα. Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης στο διήγημά του «Το μοιρολόγι της φώκιας» γράφει για τον θάνατο ενός μικρού κοριτσιού, παρατηρώντας πως, παρά το θλιβερό αυτό συμβάν, η ζωή ολόγυρα εξακολούθησε, χωρίς να σταματήσει ούτε για μια ελάχιστη στιγμή. Αν για κάθε θάνατο, η ζωή σταματούσε, έστω και για λίγο, θα έμενε για πάντα σταματημένη.

Αυτό που έχει σημασία είναι να αντιληφθούμε πως από εδώ είμαστε περαστικοί. Μέσα στην καθημερινή ρουτίνα, τις συγκρούσεις και τη γκρίνια, ξεχνούμε πως είμαστε ευάλωτοι και όχι αιώνιοι. Ο θάνατος έρχεται απροσδόκητα να μας ταρακουνήσει, να μας θυμίσει πως είμαστε θνητοί και εφήμεροι. Και τότε ξαφνικά συνειδητοποιούμε πως όλα αυτά για τα οποία πασχίζουμε και κοπιάζουμε δεν έχουν καμιά αξία, διότι χωρίς αυτά ήλθαμε στον κόσμο και χωρίς αυτά θα φύγουμε. Και ακόμη αντιλαμβανόμαστε ότι αυτά που αξίζουν πραγματικά τα έχουμε περιφρονήσει και λησμονήσει ολωσδιόλου.

Ο εγωκεντρισμός μας δεν μας αφήνει να δούμε ως ψύχραιμοι παρατηρητές με λογικό και ήρεμο τρόπο το γεγονός του δικού μας θανάτου. Αν το κάνουμε, θα διαπιστώσουμε πως, υπό το πρίσμα της αιωνιότητας, είμαστε εντυπωσιακά αμελητέοι και ασήμαντοι. Η παραδοχή και αναγνώριση αυτής της αλήθειας είναι μεγάλο πλήγμα για τους ανθρώπους που έχουν έντονη την αίσθηση του μεγαλείου και της δύναμης. Πιθανότατα δεν έχει περάσει ποτέ από το μυαλό τους η σκέψη του πόσο μάταια είναι όλα αυτά για τα οποία δίνουν ανελέητες μάχες. Ο πλούτος και η δόξα είναι εφήμερα και, παρ’ όλα αυτά, οι άνθρωποι αφιερώνουν για την απόκτησή τους δυσανάλογα μεγάλο χρόνο.

Αν είχαν, όμως, συναίσθηση του πόσο λίγος είναι στην πραγματικότητα ο χρόνος που έχουν στη διάθεσή τους και ότι δεν είναι άπλετος, θα τον αξιοποιούσαν για πιο σημαντικά πράγματα. Θα επέλεγαν να δημιουργήσουν κάτι πιο προσωπικό από το απρόσωπο χρήμα, που να μείνει πίσω τους για να τους θυμίζει. Θα προσπαθούσαν να απαλύνουν τον ανθρώπινο πόνο και να φροντίσουν όσους έχουν ανάγκη, μένοντας στη σκέψη τους ως γλυκιά ανάμνηση παρηγοριάς. Θα έδειχναν αλτρουισμό και αλληλεγγύη σε κάθε ευκαιρία που θα τους δινόταν. Θα έθεταν άλλες προτεραιότητες και θα περνούσαν ποιοτικό χρόνο με τα σημαντικά πρόσωπα της ζωής τους, τα παιδιά, τους γονείς, τους φίλους τους, κατακτώντας την ευτυχία, η οποία αποτελείται από μικρές αλλά ουσιαστικές στιγμές, που σαν ψηφίδες συνθέτουν το παζλ της ζωής του καθενός.

Συνειδητοποιώντας πως είμαστε ένα «τίποτα» μέσα στην απεραντοσύνη του Σύμπαντος, πως η ζωή μας διαρκεί όσο διαρκεί ένα άνοιγμα και κλείσιμο των ματιών μας μέσα στην αιωνιότητα, λυτρωνόμαστε από τον καταπιεστικό φόβο του θανάτου. Αρκεί να σκεφτούμε πως δεν ήλθαμε σε αυτόν τον κόσμο, για να ζήσουμε τρέμοντας για το τέλος που κάποια στιγμή θα έλθει. Πρέπει, μέχρι να έλθει αυτή η στιγμή, να ζήσουμε με όλο μας το «είναι», να δημιουργήσουμε, να αγαπήσουμε, να ονειρευτούμε, να τολμήσουμε, να γελάσουμε, ώστε, όταν έλθει το τέλος, να μη μας βρει μετανιωμένους, πικραμένους, στερημένους από την αληθινή εμπειρία της ζωής.

Ζώντας το «εδώ και το τώρα» με υψηλή συνειδητότητα

Κατά το μεγαλύτερο μέρος της ζωής μας, αναλωνόμαστε σε ασήμαντα και μικροπρεπή πράγματα, βυθιζόμαστε στο άγχος των απαιτήσεων της καθημερινότητας και στο κυνήγι των υλικών αγαθών, αφήνοντας τη ζωή και όσα πραγματικά έχουν σημασία να γλιστρήσουν σαν το νερό ανάμεσα από τα δάχτυλά μας.

Η κατάσταση υψηλής συνείδησης μας δείχνει πόσο σύντομη είναι η ζωή και αποτελεί έναν τεράστιο θρίαμβο πάνω στο πρωτόγονο μυαλό, το οποίο δεν μπορεί να σκεφτεί την πιθανότητα μη ύπαρξής του. Όσο περισσότερο συνειδητοποιούμε τον θάνατό μας, τόσο πιο πολύ εκτιμούμε την ζωή και η συνειδητή μας ύπαρξη αποκαλύπτεται ως μια πολύτιμη στιγμή εύνοιας.

Αν πετυχαίναμε να ζούμε συνειδητά την κάθε στιγμή στο εδώ και το τώρα, με όλες μας τις αισθήσεις σε εγρήγορση και με πλήρη συναίσθηση αυτού που μας συμβαίνει, θα αντιλαμβανόμασταν τη ζωή σε όλη την ένταση και το μεγαλείο της. Θα παρατηρούσαμε πράγματα που ποτέ πριν δεν είχαμε προσέξει: το φύλλο που χορεύει στο πεζοδρόμιο στο παραμικρό φύσημα του ανέμου, τη γάτα που λιάζεται πάνω στον τοίχο ξέγνοιαστη και ικανοποιημένη με το τίποτα, το δέντρο που λικνίζεται και κάτι μυστικό μας ψιθυρίζει με το φύλλωμά του, το πουλί που κελαηδά μελωδικά, το σύννεφο που αλλάζει σχήματα και δημιουργεί φανταστικές φιγούρες στο μπλε του ουρανού.

Κάθε τι από αυτά θα μας γαληνέψει, αλλά έχει και κάτι να μας διδάξει: ότι η ευτυχία είναι κρυμμένη μέσα στα απλά και, φαινομενικά, ασήμαντα πράγματα. Εκεί όπου πρέπει να την αναζητήσουμε και εμείς, για να ζήσουμε όμορφα και με σκοπό, μέχρι να έλθει η στιγμή που η ψυχή μας «θα κάνει πανιά».

Συντάκτης: Flowmagazine,

Influence:

Ο στόχος του flowmagazine.gr είναι να προβάλλει τις θετικές ιδέες, δράσεις και πληροφορίες από την Ελλάδα και τον κόσμο…