Άγχος και εξετάσεις

 Τί είναι το άγχος; Ένα διάχυτο, δυσάρεστο συναίσθημα συγγενές με το φόβο. Όμως ενώ ο φόβος είναι ένα συναίσθημα που συνήθως κινητοποιείται από σαφή και πραγματική απειλή, το άγχος παρουσιάζεται χωρίς σαφή η καθορισμένη αιτία.

  Η εμφάνιση του άγχους συνήθως συνδέεται με την ύπαρξη προβλημάτων, διλημμάτων, δυσκολιών και επικίνδυνων καταστάσεων , συνειδητών ή ασυνείδητων…..

  Σ’ αυτό το σημείο είναι σημαντικό ν’ αναφερθώ σ’ ένα είδος άγχους που ονομάζουμε «άγχος-σήμα» και  λειτουργεί ως προειδοποιητικός μηχανισμός προκειμένου να μας προφυλάξει και να μας προετοιμάσει, ώστε ν’ αντιμετωπίσουμε με το καλύτερο δυνατό τρόπο μια κατάσταση που βιώνεται ως απειλητική.

 Έτσι προλαμβάνει ζημία ή βλάβη, κινητοποιώντας άμεσα τους μηχανισμούς άμυνας που διαθέτει κάποιος και μπορεί να λειτουργήσει ως κινητήριος δύναμη προκειμένου να προετοιμάσει, να οργανώσει και να δραστηριοποιήσει το  άτομο  για την επίτευξη του στόχου (δημιουργικό άγχος).

Υπάρχουν όμως περιπτώσεις όπου το άγχος, λόγω της έντασης και της διάρκειάς του, γίνεται δυσλειτουργικό και κάποιες φορές παθολογικό. Το χαρακτηρίζουμε λοιπόν παθολογικό όταν είναι δυσανάλογο και υπερβολικό με την κατάσταση που το έχει προκαλέσει.

 Κάτι τέτοιο μπορεί να λάβει χώρα μέσα σ’ αυτό που αποκαλούμε «αγχώδεις διαταραχές». Αυτές αφορούν διαταραχές της διάθεσης με προεξέχον το παθολογικό – υπερβολικό άγχος και άλλα συμπτώματα βάσει των οποίων διαχωρίζονται σε διάφορους τύπους. Θ’ αναφερθώ ενδεικτικά σε κάποιους :

          1)Διαταραχή μετατραυματικού στρες

Προκύπτει μετά από κάποιο σοβαρό τραύμα (επίθεση, ατύχημα, σεισμός κ.λπ.) που έθεσε σε κίνδυνο τη ζωή του ατόμου και τα συμπτώματα μπορεί να διαρκέσουν τουλάχιστον ένα μήνα αλλά και πολύ περισσότερο. Το κύριο χαρακτηριστικό αυτής της διαταραχής είναι η αναβίωση των τραυματικών γεγονότων που είναι εξαιρετικά οδυνηρή.

    2)Κοινωνική φοβία

Αποτελεί ίσως το πιο κοινό τύπο φοβίας που αφορά στο πως οι άλλοι γύρω μπορεί να κρίνουν ένα άτομο.

  3) Γενικευμένη αγχώδης διαταραχή

Υπερβολικό, χρόνιο άγχος για καθημερινά ζητήματα χωρίς προφανή λόγο

  4) Διαταραχές πανικού

Επαναλαμβανόμενες κρίσεις πανικού που εμφανίζονται ξαφνικά, χωρίς προειδοποίηση και χωρίς προφανή αίτια (φυσικά υπάρχουν ασυνείδητα αίτια). Τα σωματικά συμπτώματα είναι ιδιαίτερα έντονα και συχνά οδηγούν το άτομο σε νοσοκομείο, αφού χαρακτηρίζονται από ταχυκαρδία, τρέμουλο, αίσθημα πνιγμού και δύσπνοιας, πόνος στο στήθος, λιποθυμία κ.ά.                                                                                                                                              

    5) Φοβίες

Παράλογος φόβος για συγκεκριμένα αντικείμενα η καταστάσεις ( ύψη, αράχνες κ.ά.).

    6) Αγοραφοβία

Φόβος για μέρη όπου είναι δύσκολη η διαφυγή (ασανσέρ κ.λπ. )

  7)  Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή

Επαναλαμβανόμενες σκέψεις που ονομάζονται ιδεοληψίες και πράξεις που λέγονται καταναγκασμοί π.χ. το επαναλαμβανόμενο πλύσιμο χεριών, συνεχής και επαναλαμβανόμενος έλεγχος οικιακών συσκευών  κ.λ.π. Σ’ αυτό το σημείο είναι σημαντικό να πούμε δύο λόγια για τα αίτια αυτών των διαταραχών.

  Υπάρχουν πολλές προσεγγίσεις που προσπαθούν να εξηγήσουν την αιτιολογία αυτών των διαταραχών που όπως φαίνεται στη πλειονότητά τους έχουν μια πολυπαραγοντική διάσταση που ακουμπάει σε πολλές συνιστώσες όπως είναι η βιολογία, η κληρονομικότητα αλλά ιδιαίτερη βαρύτητα έχουν οι ψυχολογικές, όπως είναι διάφορα ψυχοπιεστικά γεγονότα .

   Εδώ θα σταθούμε περισσότερο στα ψυχοσυναισθηματικά γεγονότα που συμβαίνουν κυρίως κατά την ανάπτυξη, όπως μπορεί να είναι ένα διαζύγιο, κακοποίηση κάθε μορφής, πρώιμοι αποχωρισμοί, απώλεια γονιού ή άλλες τραυματικές καταστάσεις, που επηρεάζουν καθοριστικά την ασφάλεια του δεσμού που αναπτύσσεται με τους γονείς, δημιουργώντας φόβο εγκατάλειψης και ανασφάλεια.

   Σ’ αυτό το σημείο θ’ αναφερθώ σ’ ένα  «φυσιολογικό άγχος» που αφορά στο άγχος των εξετάσεων, που  σ’ αυτές τις περιστάσεις ταλανίζει τους περισσότερους ανθρώπους, με ποσοτικές και ποιοτικές διαφορές.

   Όπως ήδη είπα παραπάνω, σ’ αυτή την περίπτωση συνήθως λειτουργεί το «άγχος σήμα», του οποίου  η ποσότητα και η ποιότητα δεν είναι τέτοια που  θα κατακλύσει το εγώ του ατόμου, μπλοκάροντας βασικές λειτουργίες του όπως είναι η μνήμη, οργάνωση, η σκέψη κ.ά.

Υπάρχουν όμως κάποιες φορές που  μερικοί άνθρωποι νιώθουν ένα τεράστιο άγχος εμπρός στο ενδεχόμενο  εξετάσεων και ιδιαίτερα των Πανελληνίων, βάσει των οποίων κρίνεται εν πολλοίς το επαγγελματικό τους μέλλον.

Αυτό μπορεί να συμβαίνει όταν υπάρχει ιδιαίτερα μεγάλη επένδυση στο αποτέλεσμα των εξετάσεων ή γενικότερα στην επιτυχία και η αποτυχία βιώνεται ως ένα τεράστιο ναρκισσιστικό τραύμα.

Ας  πούμε δύο λόγια που θα μας βοηθήσουν να καταλάβουμε καλύτερα γιατί  και πότε οι εξετάσεις μπορεί να γίνουν εξαιρετικά αγχογόνες.

Αυτό μπορεί να συμβεί όταν οι εξετάσεις έχουν άμεση σχέση με την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας. Καταλαβαίνουμε λοιπόν ότι όσο πιο αδύναμη η ελλιπής είναι αυτή η εικόνα για κάποιον, τόσο  πιο έντονο είναι το άγχος που βιώνει στις εξετάσεις, αφού νιώθει ότι το αποτέλεσμα (ιδιαίτερα αν είναι αρνητικό) θα επιβεβαιώσει τυχόν αυτή την ανεπαρκή εικόνα  με όλες τις ελλείψεις που κρύβει μέσα της.

 Βέβαια μπορεί να συμβεί και ακριβώς το αντίθετο, δηλ. ένα παιδί να επιδεικνύει πλήρη απάθεια  εν όψει των εξετάσεων, είτε σαν άμυνα, είτε  επειδή μπορεί να έχει ταυτιστεί πλήρως με το «ανίκανο παιδί», ετικέτα που τυχόν του αποδίδεται από όλους, ενδεχομένως καθ΄ όλη τη διάρκεια της ζωής του.

Επιστρέφοντας σ’ αυτό που είπαμε παραπάνω για παιδιά που βιώνουν έντονο άγχος εν όψει εξετάσεων, θα τονίσω ότι σ’ αυτές τις περιπτώσεις ενδέχεται η εικόνα εαυτού που έχει κάποιος  να εξαρτάται ολοκληρωτικά από την επιτυχία στις συγκεκριμένες εξετάσεις.

Συχνά κάτι τέτοιο καλλιεργείται και μέσα στην ίδια την οικογένεια, είτε σαν προβολή ανεκπλήρωτων ονείρων των γονιών (οι οποίοι δεν τα κατάφεραν), είτε το αντίθετο (δηλ. ακριβώς επειδή ο γονιός εξασκεί ένα επιτυχημένο επάγγελμα, το παιδί οφείλει να το συνεχίσει ή να κάνει κάτι εξίσου αξιόλογο).

Μπορούμε να κατανοήσουμε ότι σ’ αυτές τις περιπτώσεις το άγχος των παιδιών αυτών μπορεί να είναι τεράστιο, αφού αν αποτύχουν  θα βρεθούν αντιμέτωπα με την κριτική, την αποδοκιμασία ή και την απόρριψη των  γονιών τους. 

Συνήθως αυτά τα μηνύματα καλλιεργούνται στο παιδί από  μικρή ηλικία, ενσταλάζοντας μέσα του στρεβλά την έννοια της «επιτυχίας», με τέτοιο τρόπο ώστε οτιδήποτε λιγότερο εκλαμβάνεται σαν έλλειψη αυταξίας και επάρκειας (είναι η περίπτωση παιδιών  που όταν φέρνουν 17 οι γονείς λένε ότι ο φίλος η ο ξάδελφος έφερε 20….). Όπως καταλαβαίνουμε, κάτι τέτοιο μπορεί να οδηγήσει κάποιο παιδί  σε ακραίες καταστάσεις, αλλά και σε ποσότητες άγχους τέτοιες ώστε να μην είναι διαχειρίσιμες.

 Σ’ αυτό το σημείο έρχεται στο προσκήνιο μια έννοια πολύ σημαντική, τόσο για τις εξετάσεις όσο και για την ίδια τη ζωή: η αποτυχία και ο τρόπος με τον οποίο τη διαχειριζόμαστε.

  Επειδή λοιπόν μιλάμε για εφήβους, η αποδοχή και η ανοχή της αποτυχίας, είναι θεμελιώδεις έννοιες.

Φυσικά το πως ένα παιδί έχει μάθει ν’ αντέχει και να διαχειρίζεται μια αποτυχία, έχει να κάνει και με το πως και το εάν  οι ίδιοι οι γονείς  αντέχουν και μπορούν να τη διαχειριστούν, καθώς και με το πώς θα εμφυσήσουν στο παιδί τους ότι στη ζωή μπορεί να συμβεί κάτι τέτοιο, χωρίς αυτό να σημαίνει καταστροφή και ανικανότητα, αλλά αντίθετα ευκαιρία, ώστε ν’ ανακαλύψει κάποιος  δεξιότητες και εναλλακτικές που δεν φανταζόταν ότι υπάρχουν.

Αυτό που θα πρέπει να τονίσω σ’ αυτό το σημείο είναι ότι οι Πανελλήνιες, όπως και όλες οι εξετάσεις γενικότερα, είναι σημαντικές και απαραίτητες, αλλά δεν πρέπει σε καμία περίπτωση  η έκβασή τους να καθορίζει την εικόνα των παιδιών μας, στα μάτια μας, αλλά και στα δικά τους. Τα παιδιά μας αξίζουν, είτε επιτύχουν στις εξετάσεις είτε όχι και αυτό πρέπει να είναι σαφές και αδιαμφισβήτητο, κυρίως στους γονείς αλλά και στα ίδια.

Άρα μιλάμε για αποδοχή και αναγνώριση του παιδιού μας και των  δυνατοτήτων του, έτσι ώστε να χτιστεί μια ρεαλιστική εικόνα εαυτού, που θα απαρτίζεται από τα αληθινά χαρακτηριστικά και τις δεξιότητές του. Αυτό θα επιτρέψει στο παιδί μια ρεαλιστική και εφικτή στοχοθεσία με αυξημένες δυνατότητες πραγμάτωσης, που με τη σειρά της θα οδηγήσει σε βελτίωση της αυτοεκτίμησης.

Συμπερασματικά θα τονίσω ότι η πιθανότητα αποτυχίας υπάρχει πάντα και είναι σημαντικό να την έχουμε υπόψη μας, χωρίς να εστιάζουμε σ’ αυτήν.

Κλείνοντας θα έλεγα ότι και οι Πανελλήνιες είναι εξετάσεις και σαν τέτοιες θα τις βρούμε πολλές φορές μπροστά μας στη ζωή και θα χρειαστεί να τις αντιμετωπίσουμε. Αυτό θα συμβεί αποτελεσματικά μόνο όταν κάποιος έχει ρεαλιστικούς στόχους και προσδοκίες που βασίζονται στις πραγματικές του δυνατότητες, αλλά και στην ανοχή οποιασδήποτε τυχόν αποτυχίας (ψυχική ανθεκτικότητα).

Αμμολοχίτου Ελενα

-Κλινική Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια

Μέλος της Ελληνικής Εταιρείας Αναλυτικής Ομαδικής 

& Οικογενειακής Ψυχοθεραπείας

-Msc Διοίκηση Μονάδων Υγείας

Συντάκτης: Έλενα Αμμολοχίτου, Κλινική Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια

Influence:

Μέλος της Ελληνικής Εταιρείας Αναλυτικής, Ομαδικής & Οικογενειακής Ψυχοθεραπείας…