Υπερκατανάλωση φαρμάκων: πόσο επικίνδυνη είναι;

Συντάκτης: Ειρήνη Μαθιουδάκη, Χημικός - Συγγραφέας

Όπως γνωρίζουμε όλοι, τα φάρμακα αποτελούν ένα επιστημονικό επίτευγμα καθώς, σταματούν τον πόνο, το βήχα, τον πυρετό, ελέγχουν τις καρδιοπάθειες, την υπέρταση, το άσθμα, την πάρκινσον ενώ  βοηθούν στην αϋπνία, το άγχος, στο σωματικό βάρος κλπ. Παράλληλα, ο σύγχρονος τρόπος ζωής και οι νέες απαιτήσεις, καθώς και η αύξηση στο προσδόκιμο διαβίωσης, εμφάνισαν στον άνθρωπο νεότερες παθήσεις που απαιτούν αυξημένη χορήγηση φαρμάκων, πάντα όμως μετά τη συμβουλή του γιατρού. Παρόλα αυτά, τα τελευταία χρόνια έχει σημειωθεί μία αλόγιστη χρήση φαρμάκων κάθε είδους σε ολόκληρη την Ευρώπη, με την Ελλάδα να κατακτά άλλη μία «αρνητική» πρώτη θέση. Γιατί άραγε συμβαίνει αυτό και τι επιπτώσεις μπορεί να έχει αυτή η υπερκατανάλωση σε ατομικό αλλά και συλλογικό επίπεδο;

H ορθή χρήση των φαρμάκων

Σύμφωνα με τους γιατρούς, ο ορισμός της ορθολογικής χρήσης των φαρμάκων είναι ο εξής: «οι ασθενείς που λαμβάνουν φάρμακα κατάλληλα για την κλινική ανάγκη τους, σε δόσεις που ικανοποιούν τις προσωπικές τους απαιτήσεις, για ένα επαρκές χρονικό διάστημα, και με το χαμηλότερο κόστος για εκείνους και την κοινότητά τους». Δυστυχώς όμως, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας υπολογίζει ότι περισσότερο από το μισό όλων των φαρμάκων, συνταγογραφούνται, διανέμονται ή πωλούνται αλόγιστα και ότι το ήμισυ όλων των ασθενών αδυνατούν να τα λάβουν σωστά.

Τι ορίζεται ως «αλόγιστη χρήση»;

Η υπερβολική χρήση των φαρμάκων από τα άτομα ενός πληθυσμού, οδηγεί σε σπατάλη σπάνιων για την επιστημονική κοινότητα πόρων αλλά και σε σοβαρούς κινδύνους για τη συνολική υγεία. Ας δούμε μερικές περιπτώσεις αλόγιστης χρήσης:

  • Η χρήση πάρα πολλών φαρμάκων ανά ασθενή (πολυφαρμακία),
  • Η ακατάλληλη χρήση των αντιβιοτικών, συχνά σε ανεπαρκή δοσολογία, σε μη βακτηριακές λοιμώξεις
  • Η υπερβολική χρήση ενέσεων, σε περιπτώσεις που οι από του στόματος μορφές θα ήταν πιο κατάλληλες,
  • Η μη συνταγογράφηση σύμφωνα με τις επίσημες κατευθυντήριες οδηγίες
  • Η ακατάλληλη αυτοθεραπεία συχνά με φάρμακα που θα ’πρεπε να χορηγούνται μόνο με συνταγή

Δυστυχώς, όλοι μας γνωρίζουμε περιπτώσεις ανθρώπων που χωρίς να έχουν πάρει τη συμβουλή του γιατρού, όχι μόνο καταναλώνουν αλόγιστα φάρμακα με την παραμικρή αφορμή, αλλά επιπλέον τα συστήνουν και σε γνωστούς τους, όταν παρουσιάζουν παρόμοια συμπτώματα!

Τι ισχύει στη χώρα μας;

Όσον αφορά την υπερκατανάλωση φαρμάκων στην Ελλάδα, τα πράγματα δε μοιάζουν πολύ αισιόδοξα. Άλλη μία δυσάρεστη πρωτιά που κατακτούμε σε επίπεδο Ευρώπης, είναι αυτή της ανάπτυξης νέων ανθεκτικών, βακτηριακών στελεχών εξαιτίας της εκτεταμένης και  αλόγιστης χρήσης φαρμακευτικών ουσιών. Παρ’ όλο που είναι συχνό το φαινόμενο της απόσυρσης φαρμάκων τα οποία αποδείχτηκαν επικίνδυνα για τη δημόσια υγεία έπειτα από μακρόχρονη διάθεσή τους στο εμπόριο, οι Έλληνες εξακολουθούν να συρρέουν κατά δεκάδες στα φαρμακεία, εξοπλίζοντας κατάλληλα το ντουλάπι τους με κάθε είδους αναλγητικά, αντιβηχικά, αντιπυρετικά, αντιβιοτικά και κάθε άλλο «απαραίτητο» σκεύασμα. Πρώτα σε πωλήσεις έρχονται οι ασπιρίνες και τα αναλγητικά με παρακεταμόλη ως δραστική ουσία, ενώ τη δεύτερη θέση κατακτούν πανηγυρικά τα αντικαταθλιπτικά χάπια!

Επιπλέον, κάθε χρόνο υπολογίζεται ότι διατίθενται στην Ελλάδα περισσότερα από 440 εκατομμύρια μονάδες φαρμάκων, εκ των οποίων μόνο τα 55 εκατομμύρια καταναλώνονται εντός των νοσοκομείων. Φυσικά δε θα μπορούσαμε να μην αναφέρουμε την καταγραφή τουλάχιστον 20.000 δηλητηριάσεων από φάρμακα στην Ελλάδα σε ετήσια βάση, με τα ηρεμιστικά/αγχολυτικά και αντιβιοτικά φάρμακα να κατέχουν την πρώτη και δεύτερη θέση αντίστοιχα ως αιτία δηλητηρίασης (Στατιστικά επιδημιολογικά στοιχεία Κέντρου Δηλητηριάσεων του 2003).

Τι κινδύνους κρύβει η υπερκατανάλωση;

Η αλόγιστη χρήση φαρμάκων των τελευταίων χρόνων, κρύβει πολλούς κινδύνους για τη δημόσια υγεία. Πιο συγκεκριμένα, το πιο πιθανό σενάριο είναι να μην είναι εφικτή στο μέλλον η αντιμετώπιση σοβαρών παθογόνων μικροοργανισμών, κι αυτό διότι τα μικρόβια μαθαίνουν να αντέχουν στο περιβάλλον φαρμάκων, όπως τα αντιβιοτικά, τα οποία χορηγούνται άσκοπα ή με λανθασμένο τρόπο. Ενδεικτικά, οι πνευμονιόκοκκοι, που αποτελούν το βασικότερο αίτιο σοβαρών λοιμώξεων του αναπνευστικού είναι ανθεκτικοί κατά 40% στην πενικιλίνη, ενώ οι μισοί από τους εν λόγω παθογόνους μικροοργανισμούς δεν αντιμετωπίζονται από δύο ομάδες αντιβιοτικών.

Μάλιστα σε έκθεση που συντάχθηκε με πρωτοβουλία της Βρετανικής Κυβέρνησης, αναφέρεται ότι, «τουλάχιστον στα 10 εκατομμύρια θα αυξηθεί μέχρι το 2050, ο αριθμός των ανθρώπων που πιθανόν θα πεθαίνουν κάθε χρόνο εξαιτίας των λοιμώξεων που θα προκαλούν μικρόβια ανθεκτικά στα φάρμακα, εάν δεν περιοριστεί σημαντικά η ανεξέλεγκτη παγκόσμια εξάπλωσή τους».

Αντιλαμβανόμαστε λοιπόν, πως η υπερκατανάλωση φαρμάκων αποτελεί «κίνδυνο- θάνατο» για το κοινωνικό σύνολο, αν δεν παρθούν σύντομα δραστικά μέτρα από τα ίδια τα μέλη της κοινωνίας.

Οι παρενέργειες των φαρμάκων και οι κίνδυνοι από τη συνεχή λήψη

Όπως είναι γνωστό, κάθε φάρμακο που λαμβάνουμε, ακόμα και το πιο «αθώο» παυσίπονο, ενέχει τον κίνδυνο για πιθανές παρενέργειες. Αυτό συμβαίνει επειδή, κάθε οργανισμός είναι διαφορετικός, συνεπώς επεξεργάζεται με αλλιώτικο τρόπο την κάθε «ξένη» δραστική ουσία που θα εισέλθει μέσα σε αυτόν. Ως παρενέργεια ορίζεται κάποια δράση, μη αναμενόμενη, την οποία μπορεί να προκαλέσει η λήψη του φαρμάκου.

Οι περιπτώσεις των παρενεργειών είναι σπάνιες αλλά υπαρκτές. Για παράδειγμα, όταν ένας ασθενής με ρευματισμούς λαμβάνει ασπιρίνη (σε χρόνια βάση), εκμεταλλεύεται την αντιφλεγμονώδη δράση της, που απαλύνει τον πόνο, τις αρθραλγίες κτλ. Πέρα όμως από αυτό, η ασπιρίνη, έχει και αντιαιμοπεταλιακή δράση δρώντας κατά κάποιο τρόπο σαν ήπιο αντιπηκτικό. Η ενέργεια αυτή είναι στη συγκεκριμένη περίπτωση ανεπιθύμητη, αλλά είναι  γνωστή και ελεγχόμενη χωρίς να επιβάλλει τη διακοπή του φαρμάκου. Αν όμως η ασπιρίνη προκαλέσει κάποια σοβαρή βλάβη, όπως  εμβοές στα αυτιά ή αιμορραγία από το πεπτικό, τότε μιλάμε για περενέργεια και ο ασθενής θα αναγκαστεί να διακόψει την αγωγή.

Για το λόγο αυτό, κάθε φαρμακευτικό προϊόν οφείλει να αναγράφει τις πιθανές παρενέργειες στο φυλλάδιο των οδηγιών, αναλύοντας τον τρόπο χρήσης του φαρμάκου.

Μόνιμες βλάβες από τη χρόνια λήψη φαρμάκων

Η χρόνια και παρατεταμένη λήψη φαρμάκων μπορεί να προκαλέσει αρκετές παρενέργειες στον ανθρώπινο οργανισμό. Οι σημαντικότερες από αυτές, είναι οι ασθένειες των νεφρών (νεφροπάθειες) οι οποίες σε πολλές περιπτώσεις προκαλούνται από τη λήψη αντιβιοτικών ή αντιφλεγμονοδών φαρμάκων.

Σε αυτό το σημείο είναι πολύ σημαντικό να θυμόμαστε ότι η λήψη οποιοδήποτε φάρμακου με λανθασμένο και αλόγιστο τρόπο αυτομάτως καθιστά το φάρμακο δηλητήριο για τον ανθρώπινο οργανισμό. Ακόμη και ένα αθώο φυσικό προϊόν, όπως είναι τα βότανα, μπορεί να έχει ανεπιθύμητες επιπτώσεις αν χρησιμοποιηθεί με λάθος τρόπο. Γι’ αυτό, μην ξεχνάτε να συμβουλεύεστε τον γιατρό σας και μην καταναλώνετε ποτέ οποιοδήποτε σκεύασμα χωρίς ουσιαστικό λόγο.

Συντάκτης: Ειρήνη Μαθιουδάκη, Χημικός - Συγγραφέας

Η Ειρήνη Μαθιουδάκη γεννήθηκε το 1992 στο Ηράκλειο Κρήτης. Αποφοίτησε από το τμήμα Χημείας Πανεπιστημίου Κρήτης το 2014…