Μεγάλο αφιέρωμα: Βωβός Κινηματογράφος, η δημιουργία της έβδομης τέχνης

Συντάκτης: Νίκος Κομπολάκης

Σκοτεινή αίθουσα, μεγάλες παραγωγές, μεταφορά στο μεγάλο άσπρο πανί των πιο επιτυχημένων βιβλίων λογοτεχνίας, διάσημοι ηθοποιοί και σκηνοθέτες, τεράστια κέρδη από τα εισιτήρια και τα συνοδευτικά/παρελκόμενα διαφημιστικά μπλουζάκια/κούπες/κουκλάκια. Ο ηγεμονικός ρόλος της έβδομης τέχνης ανάμεσα σε όλες τις άλλες τέχνες είναι πλέον εμφανής.

Η έβδομη – για κάποιους η μεγαλύτερη – τέχνη έχει γίνει πλέον 123 ετών. Έχει ωριμάσει και έχει εξελιχθεί σε μια διασκέδαση που καλύπτει όλα τα γούστα, νουθετεί, προβληματίζει, καθοδηγεί, πολλές φορές ποδηγετεί και εξοργίζει. Με την έλευση της τρισδιάστατης και της ψηφιακής τεχνολογίας, έχει γίνει πιο διαδραστική και πιο μαγική, πιο εντυπωσιακή και έχει καταφέρει να δημιουργήσει νέους κόσμους.

Όλα αυτά όμως δεν θα υπήρχαν – τουλάχιστον όχι στην μορφή και την εξέλιξη που τα έχουμε τώρα – αν δεν υπήρχαν τα πρώτα 35 χρόνια της τέχνης αυτής. Τα χρόνια του βωβού κινηματογράφου. Τα χρόνια που μπήκαν οι βάσεις, γράφτηκε το αλφαβητάρι και δημιουργήθηκαν οι τεχνικές που σχεδόν αναλλοίωτες ακολουθούνται συνεχώς από τις νέες γενιές κινηματογραφιστών.

Θα κάνουμε μια βουτιά λοιπόν σε αυτή την περίοδο του κινηματογράφου. Θα δούμε τις ταινίες που δημιούργησαν το αλφαβητάρι της τέχνης, τους σκηνοθέτες και τους ηθοποιούς που έγιναν οι πρώτοι μεγάλοι αστέρες της τέχνης αυτής. Θα δούμε ρόλους και θα σχολιάσουμε σκηνές και ταινίες που έχουν γίνει διαχρονικές όπως τα κλασσικά λογοτεχνικά διαμάντια του 19ου αιώνα. Θα μπούμε στην σκοτεινή αίθουσα που είχε μπροστά στη σκηνή μια ολοζώντανη ορχήστρα για να συνοδεύει τις βωβές σκηνές που άφηναν τους εκατοντάδες θεατές με ανοιχτό το στόμα, με το πρωτόγνωρο θέαμα που αντίκριζαν για πρώτη φορά στη ζωή τους.

Μέρος Ι: Οι ταινίες σταθμοί του βωβού

Ταξίδι στη Σελήνη (1902)

Υπήρξε η πρώτη ταινία που δημιούργησε μια ιστορία. Μέχρι τότε οι ταινίες που φτιάχνονταν, περιέγραφαν κάποια σκηνή ή πτυχή της καθημερινότητας. Ο Γάλλος πρωτοπόρος θεατράνθρωπος και μάγος των τρικ Μελιές, δημιούργησε την πρώτη ταινία με σενάριο. Βασισμένος σε δύο νουβέλες επιστημονικής φαντασίας – «Από τη Γη στη Σελήνη» (Ιούλιος Βερν) και «Άνθρωποι στη Σελήνη» (Χέρμπερτ Γουέλς) – έφτιαξε ένα φιλμ που η διάρκεια του ήταν 12 λεπτά. Τα ειδικά εφέ, παρόλο που πλέον φαίνονται παιδικά, στην εποχή τους υπήρξαν ένα τεχνολογικό θαύμα και ένα τεράστιο άλμα δημιουργικότητας και φαντασίας. Η ταινία είναι η πρώτη επιστημονικής φαντασίας.

Η μεγάλη ληστεία του τραίνου (1903)

Είναι η πρώτη αμερικάνικη ταινία με σεναριακή πλοκή. Επιπλέον είναι μια καινοτόμα ταινία όσον αφορά το μοντάζ, αφού είναι η πρώτη που το εκμεταλλεύεται για να παρουσιάσει γεγονότα που γίνονται παράλληλα. Για πρώτη φορά χρησιμοποιούνται πλάνα εξωτερικά που περιλαμβάνουν δράση και είναι η πρώτη ταινία που έχει στο τέλος μια αναπάντεχη σκηνή για το θεατή. Ο πυροβολισμός του ληστή προς το θεατή στην τελευταία σκηνή, προκάλεσε τρόμο στους θεατές του 1903, δημιούργησε τον πρώτο αστέρα της νέας τέχνης και έμεινε στην ιστορία για την εμπνευσμένη σκηνοθετική καινοτόμα ματιά του Πόρτερ. Θεωρείται το πρώτο γουέστερν στον κινηματογράφο.

Η γέννηση ενός έθνους (1915)/Μισαλλοδοξία (1916)

Ο Γκρίφιθ είναι ο πρώτος ογκόλιθος της σκηνοθεσίας στην ιστορία του σινεμά. Με αυτά τα δυο μνημειώδη έργα του δημιούργησε τη βασική δομή της αφήγησης ενός κινηματογραφικού έργου.

Στη «γέννηση ενός έθνους», η οποία είναι το πρώτο έπος του σινεμά, διάρκειας τριών ωρών, χρησιμοποίησε το παράλληλο μοντάζ για να παρουσιάσει γεγονότα που γίνονται ταυτόχρονα με τέτοια αρτιότητα που κατάφερε να κορυφώσει το συναίσθημα του θεατή με κάθε σκηνή. Είναι η πρώτη ταινία που χρησιμοποιούνται μεσαία πλάνα για να αποτυπωθούν τα συναισθήματα των ηθοποιών. Επίσης είναι η πρώτη ταινία που δημιουργούνται γενικά πλάνα μεγάλων σκηνών δράσης με τη χρήση πολλών εκατοντάδων κομπάρσων. Παρόλο που είναι μια τόσο σημαντική ταινία για τις τεχνολογικές της καινοτομίες, έμεινε στο συλλογικό υποσυνείδητο για τη φιλική ματιά και περιγραφή που κάνει στη ρατσιστική οργάνωση Κου Κλουξ Κλαν, και για την άσχημη εικόνα που παρουσιάζει για τους έγχρωμους αμερικάνους.

Με τη «Μισαλλοδοξία», ο Γκρίφιθ προσπάθησε να αντιστρέψει την εικόνα που είχε σχηματιστεί για αυτόν με την προηγούμενη του ταινία. Οι γενικές σκηνές δράσης με τη χρησιμοποίηση κομπάρσων, εδώ γιγαντώνονται. Είναι η πρώτη φορά που χρησιμοποιείται το παράλληλο μοντάζ για να περιγραφούν διαφορετικές ιστορίες από διαφορετικές εποχές. Η πρώτη σπονδυλωτή ταινία στην ιστορία του σινεμά είναι γεγονός. Επιπλέον είναι και η πιο ακριβή ταινία στην ιστορία του σινεμά και μια από τις μεγαλύτερες εμπορικές αποτυχίες στην ιστορία της έβδομης τέχνης. Η πρωτοπορία της ταινίας φαίνεται και από το γεγονός ότι πολλοί κινηματογράφοι έκαναν εκ νέου μοντάζ για να παίξουν τις τέσσερις ιστορίες που περιλαμβάνει η ταινία χωριστά, γιατί οι θεατές δεν μπορούσαν να καταλάβουν και να παρακολουθήσουν την «μπερδεμένη» ιστορία της ταινίας.

Το εργαστήριο του Δ. Καλιγκάρι (1919)

Η πρώτη ταινία του γερμανικού εξπρεσιονισμού, που θεωρείται το μεγαλύτερο καλλιτεχνικό ρεύμα του βωβού κινηματογράφου. Τα σκηνικά και η ατμόσφαιρα αλλόκοτα, με παράξενα σχήματα. Κτήρια με έντονα γωνιώδη περιγράμματα, φωτισμός που παραμορφώνει τις σκιές, νευρώδεις κινήσεις των ηθοποιών, ένας κόσμος στο μεταίχμιο φωτός/σκότους. Η ταινία του Βίνε, δημιούργησε τη δομή του μεγάλου ρεύματος του γερμανικού εξπρεσιονισμού. Είναι η πρώτη ταινία που έχει ένα αναπάντεχο, ανατρεπτικό φινάλε. Πολλοί μεταγενέστεροι κινηματογραφιστές θα βασιστούν σε αυτή την ιδέα για να μας δώσουν ταινίες που μνημονεύονται ακόμα για τη σεναριακή ανατροπή του τέλους τους.

Θωρηκτό Ποτέμκιν (1925)

Ο Αιζενστάιν θεωρείται ο κορυφαίος σκηνοθέτης του βωβού σινεμά, της Ρωσίας και ένας από τους πιο σημαντικούς σκηνοθέτες στην ιστορίας της έβδομης τέχνης. Το «Θωρικτό Ποτέμκιν» είναι η πληρέστερη και αρτιότερη δημιουργία του βωβού σινεμά. Το μοντάζ είναι άρτιο, με σκηνές που εναλλάσσονται με μια μοναδική μαεστρία, δημιουργώντας στο θεατή μια ασύλληπτη συναισθηματική κορύφωση για τα γεγονότα που παρακολουθεί. Η συγκεκριμένη ταινία, ακόμα και στον ομιλούντα κινηματογράφο να ανήκε, θα έπρεπε να τη δει κάποιος χωρίς να ακούει τους διαλόγους, παρά μόνο την υποβλητική της μουσική. Η σεκάνς στα σκαλιά της Οδησσού, θεωρείται η πιο επιδραστική στην ιστορία του σινεμά.

Μετρόπολις (1927)

Η πρώτη μεγάλου μήκους ταινία επιστημονικής φαντασίας. Ο Λάνγκ – ένας από τους σπουδαιότερους γερμανούς σκηνοθέτες του εξπρεσιονισμού – κατάφερε να δημιουργήσει μια από τις τελευταίες ταινίες του εξπρεσιονιστικού ρεύματος με φουτουριστικές επιρροές στα σκηνικά. Τα ειδικά εφέ που έχει η ταινία εντυπωσιάζουν ακόμα και σήμερα. Η επίδραση της στο είδος της επιστημονικής φαντασίας είναι ακόμα έκδηλη. Οι σπουδαιότερες ταινίες του είδους έχουν πάρει στοιχεία από αυτή την ταινία. Άλλες έχουν εμπνευστεί από το σενάριο και τις ιδέες που έχει αυτό, άλλες από το ύφος και άλλες από τα ειδικά εφέ και τον κόσμο που έχει πλάσει ο Λάνγκ με τα σκηνικά του. Η μόνη αδυναμία της ταινίας θεωρείται το αφελές τέλος της ιστορίας.

Συντάκτης: Νίκος Κομπολάκης,

Από πολύ μικρή ηλικία, καταπιανόμουν με τη συγγραφή και τη μανιώδη ανάγνωση. Το διάβασμα είναι ένας μόνιμος σύντροφος από τα παιδικά μου χρόνια…