Η κριτική ως το θεμελιώδες όπλο όλων των ανθρώπων

Συντάκτης: Ιωάννης Περπερίδης

Η κριτική ως το θεμελιώδες όπλο όλων των ανθρώπωνΑφήνοντας, για λίγο, στην άκρη τα οικονομικά θέματα που περικυκλώνουν την καθημερινότητα τις τελευταίες βδομάδες, θα ήταν χρήσιμο να διαβάσει κανείς και κάποιο άρθρο αναφερόμενο σε άλλα ερωτήματα τα οποία μπορεί να έχουν συμβάλλει στη σημερινή κατάσταση τα οποία όμως δεν σχετίζονται με το χρήμα. Πολλές φορές σε συζητήσεις διαφόρων επιπέδων και πλαισίων ακούγεται η έκφραση «μην κρίνεις, για να μην κριθείς». Αυτή η έκφραση θα μπορούσε να διαμορφώσει στους ανθρώπους μια ηθική η οποία θα τους οδηγούσε σε μία πλάνη μέσα από την ανάπτυξη της ατομικότητας του ωφελιμισμού και άλλων τέτοιου είδους χαρακτηριστικών, τα οποία μόνο δεινά μπορούν να φέρουν στην ανθρωπότητα… όπως και έφεραν.

Ήδη από τις αρχές του 17ου αιώνα, ως θεμέλιο της Δυτικής φιλοσοφίας τέθηκε η άποψη του Ντεκάρτ «cogito, ergo sum» (σκέφτομαι, άρα υπάρχω). Ένα άρθρο με περιορισμένο αριθμό λέξεων δεν είναι μέρος για μία εξονυχιστική ανάλυση της σημασίας του «cogito». Ας παραμείνει κανείς στο ότι η φράση αυτή αναδεικνύει ως αναμφισβήτητη τη δυνατότητα του ανθρώπου να σκέφτεται και ως αναμφισβήτητη η δυνατότητα αυτή είναι το πρωταρχικό στοιχείο που αποδεικνύει την ύπαρξή του. Έχοντας αυτό ως βάση, μεταγενέστεροι διανοητές άρχισαν να αναζητούν την έννοια της συνείδησης. Με πολύ γενικό τρόπο μπορεί να ειπωθεί ότι η συνείδηση είναι η ικανότητα ενός όντος να μπορεί να στοχαστεί επί των σκέψεων και των πράξεών του, ικανότητα την οποία κατέχει μόνο ο άνθρωπος. Πού μπορούν να οδηγήσουν αυτές οι προκείμενες; Ο στοχασμός επί των πράξεων σημαίνει την κριτική των πράξεων αυτών. Επομένως, η συνείδηση γίνεται αυτομάτως αυτοκριτική. Η δυνατότητα να «βλέπει» κανείς όλα τα δεδομένα που του δίνονται και να κρίνει την κάθε σκέψη ή πράξη του αναλόγως.

Πού μπορεί να οδηγήσει, όμως, η αυτοκριτική, αν τοποθετηθεί σε μία εποχή η οποία χαρακτηρίζεται από τις πολυάριθμες ανθρώπινες σχέσεις; Όταν, προκειμένου να πραγματοποιήσει κάποιος αυτή τη δυνατότητα του εαυτού του, την αυτοκριτική, χρειάζεται να κρίνει σκέψεις ή πράξεις των «άλλων»; Σε μία τέτοιου είδους κοινωνία, η οποία προσφέρει ποικίλες σχέσεις μεταξύ των ατόμων, οι σκέψεις και οι πράξεις του καθενός, επηρεάζονται και καθοδηγούνται από τις σκέψεις και πράξεις των άλλων. Πώς μπορεί να λειτουργήσει η έκφραση «μην κρίνεις, για να μην κριθείς», εάν η δυνατότητα να κρίνεις τίθεται ως η πρωταρχική πράξη για να θεωρείται κανείς άνθρωπος;

Η κριτική ως το θεμελιώδες όπλο όλων των ανθρώπωνΗ φράση θα έπρεπε να λεχθεί ως εξής: «κρίνε, για να κριθείς». Το να κρίνει ο καθένας τις πράξεις και τις σκέψεις σου ανάλογα με τη δική του ιδιοσυγκρασία και κοσμοθεωρία, δεν αποτελεί κάτι μη θεμιτό. Αντιθέτως, σε βοηθά να δεις τον κόσμο υπό το πρίσμα μίας άλλης συνείδησης (δηλαδή ενός άλλου ανθρώπου). Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι πρέπει να «κρέμεται» κανείς από το τι θα πει ο Χ. Αυτή ήταν η ηθική του 18ου και 19ου αιώνα στην Ευρώπη, και όπως έδειξε η ιστορία, γέννησε τον σκοταδισμό και τη μυστικότητα μεταξύ των ανθρώπων. Όλοι μπορούν να λένε τη γνώμη τους, παρουσιάζοντας τη σκέψη τους, χρησιμοποιώντας την πρωταρχική τους ιδιότητα που τους καθιστά Υποκείμενα, αλλά, από την άλλη, δεν χρειάζεται η γνώμη τους να γίνεται νόμος. Η κριτική βοηθά τον καθένα να βρει μέσα του στοιχεία τα οποία δεν τα είχε ανακαλύψει από μόνος του. Κάθε άνθρωπος σκέφτεται με έναν δικό του τρόπο ο οποίος διαμορφώνεται σε πολλά στάδια από τη βρεφική ηλικία μέχρι και την ενηλικίωση. Η γνώμη ενός «δεύτερου» μπορεί να δείξει πτυχές του εαυτού συγκεκαλυμμένες μέχρι τότε. Θα δημιουργούνταν ένας διάλογος προκειμένου να φανερωθούν οι πτυχές αυτές στο ίδιο το άτομο. Κι έτσι οι άνθρωποι θα χρειάζονταν περισσότερο τον συνάνθρωπό τους μιας και μέσα από αυτόν θα γνώριζαν καλύτερα τον ίδιο τους τον εαυτό.

Τι πραγματικά συμβαίνει, όμως; Οι άνθρωποι «δεν κρίνουν, για να μην κριθούν» γιατί η γνώμη του «άλλου» έχει αποκτήσει, πλέον, τη φήμη του «κουτσομπολιού». Οι άνθρωποι έτσι απομονώθηκαν από τους γύρω τους, κλείστηκαν στις οικογένειές τους και στους συγγενείς. Η ατομικότητα ολοένα και αυξάνεται και η κοινωνία αποτελείται όχι από κοινωνούς αλλά από μονάδες. Μέχρι πού μπορεί να φτάσει αυτή η κατάσταση; Μήπως αυτή η φράση και όλη η σημασιολογία πίσω από αυτή έχουν ανοίξει την πόρτα στον καπιταλισμό και την ανέγερση τοίχους ανάμεσα στους ανθρώπους; Η φαινομενικά απλή και άχρηστη κριτική του «άλλου» για εμένα, υπό το πρίσμα που εξετάστηκε παραπάνω, φαίνεται να αποκτά μεγαλειώδη σημασία. Είναι πολύ πιο εύκολο να εξουσιάσει κάποιος μονάδες, παρά μία κοινωνία ολόκληρη και ενωμένη. Ο τρόπος ένωσης μπορεί να είναι η κριτική του ενός για τον άλλον και η αναγνώριση των κρινόμενων στοιχείων από τον εαυτό του καθενός. Η έκφραση του αυθεντικού εαυτού μπορεί να επέλθει και μέσω των «άλλων», όχι μέσω της επιβολής καθορισμένων κανονικοτήτων, αλλά μέσα από την ομαδική, από κοινού κριτική των συμπεριφορών και πράξεων.

Κρίνε, για να κριθείς. Έτσι, μπορεί κάποια ημέρα οι άνθρωποι να έρθουν πιο κοντά πρώτα στον πραγματικό τους εαυτό, και έπειτα στον πραγματικό τους συνάνθρωπο.

Συντάκτης: Ιωάννης Περπερίδης,

Αρθρογράφος του flowmagazine.gr.