Έθιμα Ταφής, Hannah Kent

Συντάκτης: Άρης Γαβριηλίδης, Συγγραφέας - Εικαστικός

Influence:

Τα «Έθιμα ταφής» της νέας συγγραφέως (με την διπλή έννοια της λέξης, ηλικιακά και πρωτοεμφανιζόμενης), Χάννα Κεντ ήταν το τελευταίο βιβλίο που διαβάσαμε και συζητήσαμε στην λέσχη ανάγνωσης στην οποία συμμετέχω. Η αλήθεια είναι ότι με τα μυθιστορήματα ξένων συγγραφέων, πέραν της απόλαυσης του καθαρά λογοτεχνικού τους στοιχείου, σου δίνεται συχνά η ευκαιρία να ταξιδέψεις νοερά σε έναν άλλο τόπο και σε μιαν άλλη εποχή, διευρύνοντας τις παραστάσεις σου για τον κόσμο. Αυτό ακριβώς το ταξίδι γίνεται και εδώ: πας «στις εσχατιές» της Ευρώπης πριν από δύο σχεδόν αιώνες.

Πριν συνεχίσουμε, ας μπούμε στο νόημα διαβάζοντας το οπισθόφυλλο του βιβλίου:

ΣΤΗ ΒΟΡΕΙΑ ΙΣΛΑΝΔΙΑ, ΤΟ 1829, η Άγκνες Μάγκνουσντότιρ καταδικάζεται σε θάνατο για τη συμμετοχή της στη βίαιη δολοφονία του εραστή της. Με απόφαση του Νομαρχιακού Επιτρόπου Μπγιορν Μπλόνταλ περνάει τους τελευταίους μήνες της ζωής της στο αγρόκτημα του Νομαρχιακού Υπαλλήλου Γιον Γιόνσον, στο ίδιο σπίτι με τη γυναίκα του και τις δυο τους κόρες. Τρομοκρατημένη από την παρουσία μιας φόνισσας η οικογένεια αποφεύγει κάθε επαφή με την Άγκνες. Μόνον ο Τότι, ο νεαρός ιεροδιάκονος εφημέριος, διορισμένος πνευματικός της, προσπαθεί να την στηρίξει και να την συντροφέψει ως το τέλος. Καθώς οι βδομάδες περνούν, η δύσκολη αγροτική ζωή αναγκάζει τα μέλη της οικογένειας να δουλέψουν πλάι πλάι με την Άγκνες. Η ιστορία της ξεδιπλώνεται σιγά σιγά και τόσο το ζευγάρι, όσο και οι δυο κόρες του, συνειδητοποιούν με φρίκη ότι η πραγματικότητα δεν είναι αυτή που νόμιζαν.

Ας ολοκληρώσουμε την πληροφόρησή μας για το μυθιστόρημα ρίχνοντας μία ματιά στα σχόλια του τύπου, που παρουσιάζει το βιβλίο:

«Μια ιστορία πλημμυρισμένη με θρύλους, ποίηση, αλλά και την πίκρα μιας χαμένης ζωής… Καθώς ο χρόνος της Άγκνες τελειώνει μέρα με τη μέρα, οι συγκλονιστικές περιγραφές της Κεντ αφήνουν τη γεύση τους… Ακόμα και η φρίκη του τέλους, ο τρομερός φόβος της Άγκνες, γίνονται εικόνες που αγγίζουν την τελειότητα» (Sunday Telegraph)

«Τα «Έθιμα Ταφής” είναι ένα μυθιστόρημα άξιο να σταθεί δίπλα στο «Άλλο πρόσωπο της Γκρέις” της Μάργκαρετ Άτγουντ και στην «Αληθινή ιστορία της συμμορίας Κέλι” του Πίτερ Κάρεϊ» (Sunday Times)

«Σπάνιος συνδυασμός ιστορικού και αστυνομικού μυθιστορήματος. Είναι ένα από τα πιο συναρπαστικά, ενδιαφέροντα, αξιόλογα βιβλία που διάβασα φέτος. Με σκηνικό το γυμνό, παγωμένο τοπίο της Ισλανδίας του 19ου αιώνα το μυθιστόρημα ξετυλίγει υπέροχες περιγραφές, που αποκαλύπτουν τις σκληρές συνθήκες ζωής των γυναικών της εποχής και αμφισβητούν τη δικαιοσύνη της δικαιοσύνης» (Kate Mosse)

«Υπέροχο και συγκλονιστικό, το βιβλίο «Έθιμα Ταφής” θ’ αγγίξει την καρδιά σας» (Charlotte Rogan, συγγραφέας της Λέμβου 14)

«Η πρωτοεμφανιζόμενη συγγραφέας για την οποία συζητούν όλοι» (Guardian)

Τώρα που γνωρίσαμε κατά κάποιο τρόπο το μυθιστόρημα, είναι η ώρα να προσθέσω κι εγώ τα σχόλιά μου. Όπως έλεγα και πιο πάνω, το βιβλίο αυτό μου έδωσε την ευκαιρία να «γνωρίσω» μια Ισλανδία του παρελθόντος. Με καταπληκτική μαεστρία η συγγραφέας μας μεταφέρει στην ατμόσφαιρα της εποχής. Μας κάνει να αισθανόμαστε όχι απλοί παρατηρητές της ιστορίας αλλά συμπρωταγωνιστές, ζώντας δίπλα στους ήρωές της και αναπνέοντας τον αέρα που αναπνέουν. Η επανάληψη λέξεων όπως τέφρα, τύρφη, κοπριά, αίμα, χιόνι, θημωνιές, καθίκι, καπνιά, ξερά ψάρια, ξερά κόκκαλα, παπούτσια από δέρμα φώκιας, τζάμι από ξερό δέρμα ψαριού, σταύλος, συντελεί στην δημιουργία αυτής της ατμόσφαιρας. Οι εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες διαβίωσης εκεί, σε κάνουν να σκεφθείς πόσο τυχερός είσαι να γεννηθείς στην Ελλάδα του σήμερα.

Ο λιγάκι μακάβριος τίτλος του βιβλίου «Τελετές ταφής» ξενίζει και ίσως το αδικεί, αφού σε αυτό δεν αναφέρονται τέτοιες τελετές. Ο τίτλος στο πρωτότυπο είναι “Burial rites” που σημαίνει έθιμα και όχι τελετές. Κατά τα άλλα, η μετάφραση από την Μαρία Αγγελίδου μόνο ως άριστη μπορεί να χαρακτηριστεί.

Το όνομα της πρωταγωνίστριας, Agnes, παραπέμπει συνειρμικά στο agnus dei, τον αμνό του θεού στα λατινικά, που, όπως εκείνη, οδηγείται ως «πρόβατον επί σφαγήν» στον αποκεφαλισμό. Είναι άραγε σκόπιμη ή τυχαία η επιλογή αυτού του ονόματος από την συγγραφέα;

Παρατηρεί κανείς τον έντονο ρόλο της εκκλησίας στην κοινωνική ζωή της εποχής, αφού ενεργούσε ως ληξιαρχείο και ως ορφανοτροφείο. Βέβαια, ας μην ξεχνάμε ότι και στη χώρα μας, μέχρι πρότινος, διοικητική μονάδα ήταν η ενορία και το χαρτί απορίας που χρειαζόταν για να νοσηλευτεί ένας ανασφάλιστος εξέδιδε ο παπάς της ενορίας του.

Το μυθιστόρημα είναι ερωτικό, αφού έρωτες εξιστορεί και ιδιαίτερα εκείνον τον μοιραίο ανάμεσα στην αυτουργό και το θύμα, ιστορικό, για το πλήθος ιστορικών στοιχείων που παραθέτει και αστυνομικό, επειδή ενώ ξέρεις εξ αρχής την ενοχή της Άγκνες, προσπαθείς να ανακαλύψεις μέσω της σειράς των αποσπασματικών διηγήσεών της, τις πραγματικές συνθήκες κάτω από τις οποίες λειτούργησε και καθορίζουν τον βαθμό ενοχής της.

Η μακρά αφήγηση της Άγκνες είναι έξυπνα σκηνοθετημένη από την συγγραφέα για να αποφευχθεί η μονοτονία. Ένα τμήμα της απευθύνεται προς τον νεαρό ιερέα ο οποίος έχει ορισθεί να της παραστέκεται μέχρι την εκτέλεσή της και στον οποίο αφήνεται να ευνοηθεί ότι αναπτύσσεται ένας υποβόσκων και ανομολόγητος έρωτας απέναντι της. Ένα άλλο τμήμα είναι η εξομολόγησή της προς την Μαρκγρέτ, την οικοδέσποινα του σπιτιού που αναγκάζεται να την φιλοξενήσει μέχρι την εκτέλεσή της. Τέλος, ένα  ακόμη κομμάτι της διήγησης έχει την μορφή μονόλογου προς τον αναγνώστη.

Η ζήλεια και ο φθόνος που κυριαρχούν στις ανθρώπινες σχέσεις από καταβολής κόσμου (ο Κάιν σκότωσε τον αδελφό του Άβελ επειδή τον φθονούσε), εμφανίζεται και εδώ σε διάφορες εκδοχές: ο ιερέας ζηλεύει τον Νάταν, τον εραστή της Άγκνες,  η Άγκνες τον Νάταν και την ερωμένη του Σίγκα, ο Φρίντρικ τον φίλο του Νάταν, ο Νάταν τον Φρίντρικ και πάει λέγοντας.

Ο αναγνώστης θαυμάζει την άψογη οργάνωση της εκτέλεσης της ενόχου από την πολιτεία, η οποία φροντίζει και δίνει οδηγίες για την παραμικρή λεπτομέρεια, σύμφωνα με τα ντοκουμέντα της εποχής.

Ένα ατού του βιβλίου είναι ότι ο πυρήνας του στηρίζεται σε πραγματικά στοιχεία. Πάντοτε ο αναγνώστης μιας ιστορίας ή ο θεατής ενός θεατρικού ή κινηματογραφικού έργου, δείχνει αυξημένου ενδιαφέρον σε τέτοιες περιπτώσεις. Αυτό είναι ένα από τα μυστικά της επιτυχίας ιστορικών μυθιστορημάτων, έστω κι αν αποτελεί ευκολία για τον συγγραφέα ο οποίος έχει έτοιμο τον καμβά (χώρο, χρόνο, πρόσωπα, γεγονότα) γύρω από τον οποίο θα πλέξει το γαϊτανάκι του, σε σύγκριση με άλλον συγγραφέα που καλείται να επινοήσει τα πάντα.

Από τις εκδόσεις Ίκαρος, 2014, με 420 σελίδες.

Συντάκτης: Άρης Γαβριηλίδης, Συγγραφέας - Εικαστικός

Influence:

Ο Άρης Γαβριηλίδης, οικονομολόγος, πρώην  διευθυντικό στέλεχος τραπεζών και επιχειρήσεων, ασχολείται ερασιτεχνικά με το γράψιμο…