Confiteor (Εξομολογούμαι) του Ζάουμε Καμπρέ

Συντάκτης: Άρης Γαβριηλίδης, Συγγραφέας - Εικαστικός

Υπάρχουν μυθιστορήματα που, ενώ τα απολαμβάνεις κατά την ανάγνωση, με την πάροδο του χρόνου τα ξεχνάς αλλά σου μένει κάτι, που συνεχίζεις να κουβαλάς μέσα σου. Είναι  ένα στοιχείο τους που σε προβλημάτισε και πυροδότησε τη σκέψη σου να το αναλύσεις περισσότερο. Όμως αυτό ας το αφήσουμε προς το παρόν και ας το ξανασυζητήσουμε αργότερα.

Το πολυβραβευμένο μυθιστόρημα Confiteor ((Εξομολογούμαι) του Καταλανού Ζάουμε Καμπρέ έχει μεταφράσει στη γλώσσα μας με αριστοτεχνικό τρόπο, παρά τις δυσκολίες του, ο Ευρυβιάδης Σοφός, από τις εκδόσεις Πόλις, 2016.

Ας κάνουμε μια  πρώτη γνωριμία μαζί του διαβάζοντας το οπισθόφυλλο:

Βαρκελώνη, δεκαετία του ’50. Ο νεαρός Αντριά μεγαλώνει ανάμεσα σ’ έναν πατέρα που θέλει να του δώσει μόρφωση αναγεννησιακού ανθρώπου, να τον κάνει γνώστη πολλών γλωσσών, και μια μητέρα που τον προορίζει για την καριέρα δεξιοτέχνη βιολονίστα.

Ο Αντριά, ευφυής, μοναχικός και υπάκουος, προσπαθεί να ικανοποιήσει τις υπέρμετρες και αντιφατικές φιλοδοξίες των γονιών του, ως τη στιγμή που ανακαλύπτει την ύποπτη προέλευση του οικογενειακού πλούτου και άλλα ανομολόγητα μυστικά.

Πενήντα χρόνια μετά, ο Αντριά, λίγο πριν χάσει τη μνήμη του, προσπαθεί να ανασυνθέσει την οικογενειακή ιστορία, ενώ γύρω από ένα εκπληκτικό βιολί του 18ου αιώνα διαπλέκονται τραγικά επεισόδια της ευρωπαϊκής ιστορίας, από την Ιερά Εξέταση ώς τη δικτατορία του Φράνκο και τη ναζιστική Γερμανία, με αποκορύφωμα το Άουσβιτς, το απόλυτο κακό.

Φιλόδοξο, συναρπαστικό μυθιστόρημα, που καταπιάνεται με τα μεγάλα ζητήματα της ζωής -την εξουσία, τον πόνο, τη μεταμέλεια, το κακό και την εξιλέωση, την εκδίκηση, την αγάπη, την ενοχή και τη συγχώρεση-, με υπέροχη γλώσσα και μια εντυπωσιακή πλοκή.

Το «Confiteor» έχει τιμηθεί με πολλά βραβεία, μεταξύ των οποίων το βραβείο Κριτικών Serra d’Or 2012, το βραβείο M. Angels Anglada 2012, το βραβείο La tormenta en un Vaso 2012, το βραβείο Crexells 2012, το βραβείο Courrier International για το καλύτερο ξένο μυθιστόρημα του 2013.

Μεταφράστηκε σε δεκαπέντε γλώσσες και σημείωσε παντού ιδιαίτερη εμπορική επιτυχία, πουλώντας πάνω από 1.000.000 αντίτυπα.

Κάποια βιβλία είναι γραμμένα με μεγάλα στοιχεία, φαρδιά περιθώρια, αραιά διαστήματα μεταξύ των γραμμών, προκειμένου να αυξηθεί ο όγκος τους για εμπορικούς λόγους. Δεν είναι αυτή η περίπτωση του Comfiteor. Οι 736 σελίδες του είναι πυκνογραμμένες και χορταστικές, ενώ παράλληλα διαβάζονται άνετα.    

Στα σύγχρονα μυθιστορήματα υπάρχει η τάση, που έχει γίνει πλέον μανιέρα, να εμπλέκεται στη αφήγηση κάποια τέχνη π.χ. ζωγραφική, όπου αναφέρονται ή παίζουν ενεργό ρόλο διάσημοι πίνακες,  όπως στην Καρδερίνα της Ντόνα Ταρτ, που παρουσιάσαμε εδώ.  Στο Confiteor έχουμε να κάνουμε με την μουσική και με την κατασκευή βιολιών από Ιταλούς μάστορες περασμένων αιώνων, οπότε, πέραν της αισθητικής απόλαυσης εμπλουτίζουμε και τις εγκυκλοπαιδικές μας γνώσεις.

Το βιβλίο διαθέτει αρκετές πρωτοτυπίες:

  • Σχεδόν ολόκληρο έχει τη μορφή μιας μακράς επιστολής προς την Σάρα, την αγαπημένη του ήρωα.
  • Ενώ ο αφηγητής μιλά σε πρώτο πρόσωπο, συνεχίζει ξαφνικά σε τρίτο σαν να αναφέρεται σε κάποιον άλλον και όχι στον εαυτό του.  
  • Η ροή της αφήγησης διακόπτεται χωρίς προειδοποίηση και συνεχίζει με άλλους ήρωες σε άλλη εποχή.
  • Παιχνίδι με αλλαγή ονόματος πρωταγωνιστών που αποδεικνύεται ότι ήταν όνειρο ή φαντασία.
  • Η «συνομιλία» του ήρωα με τα αγαλματίδια του σερίφη Κάρσον και του ινδιάνου Μαύρο Αετό, που κουβαλά πάντα στην τσέπη του.  
  • Διάσπαρτες φράσεις σε ξένες γλώσσες, κυρίως στα λατινικά, που παραμένουν αμετάφραστες κατ’ επιλογήν του συγγραφέα.  
  • Ταύτιση προσώπων με διαφορά 500 χρόνων: του ιεροεξεταστή Νικολάου Εϊμερικ που έζησε τον 14ο αιώνα και του εωσφορικού Ρούντολφ Ες, διοικητή του Άουσβιτς.

Ενώ θα περίμενε κανείς ότι κάποιες από τις καινοτομίες αυτές θα δυσκόλευαν την ομαλή ροή της ανάγνωσης, στην πραγματικότητα δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο. Εύκολα ο αναγνώστης  αντιλαμβάνεται την διαφορά και προσαρμόζεται γρήγορα. Μια δυσκολία συναντάται με τα πολλά πρόσωπα του έργου, για τα οποία, ευτυχώς, υπάρχει στο τέλος του βιβλίου, επεξηγηματικός πίνακας.

Στην σελίδα 520 διαβάζουμε: Όταν υπάρχουμε εμείς ο θάνατος απουσιάζει. Και όταν είναι παρών ο θάνατος δεν υπάρχουμε εμείς. Συνεπώς είναι χάσιμο χρόνου να τον φοβάσαι. Αυτό, φυσικά είναι πιστή αντιγραφή από τα διδάγματα του Επίκουρου, του οποίου όμως όνομα δεν μνημονεύεται. Αντίθετα, λίγο πιο κάτω, αναφέρεται η πηγή: Ο Βίγκενστάιν ισχυριζόταν πως ο θάνατος δεν είναι συμβάν ζωής.

Ο συγγραφέας, πανεπιστημιακός καθηγητής, έδωσε το ίδιο επάγγελμα στον πρωταγωνιστή του, τον Αντριά, κάτι όχι ασυνήθιστο στους συγγραφείς.

Ο Καμπρέ κατόρθωσε να τιθασεύσει ένα φαινομενικά χαώδες υλικό με πολλά πρόσωπα και ταξίδια στο χρόνο. Έχει ως κεντρική ιδέα το κακό διαχρονικά και πολλές επί μέρους ιδέες: παιδικά τραύματα, φιλία, ρατσισμός, παθήματα Εβραίων, θάνατος και πολλά άλλα. Έτσι παρουσίασε ένα καταπληκτικό μυθιστόρημα με ζωντανούς ήρωες, μολονότι αποφεύγει να τους περιγράψει λεπτομερώς εξωτερικά αφήνοντας περιθώριο στη φαντασία του αναγνώστη. Διόλου δεν εκπλήσσει το γεγονός ότι χρειάστηκε οκτώ χρόνια (2003-2011) για να το γράψει.

Φίλοι αναγνώστες, όπως έλεγα και στην αρχή του άρθρου, μετά την ανάγνωση του βιβλίου, προβληματίστηκα σε ένα θέμα που είναι υπαρκτό, είναι μεγάλο αλλά η κοινωνία δεν του δίνει την δέουσα προσοχή, μολονότι θύμα του είναι πολλά μέλη της. Πέραν της σωματικής κακοποίησης των παιδιών από τους γονείς  υπάρχει και η ψυχολογική τους κακοποίηση, συχνά εν αγνοία τους.

Ο Αντριάν ήδη στις πρώτες γραμμές του βιβλίου εξομολογείται: «…δεν είχα καταλάβει ότι το να γεννηθώ σε εκείνη την οικογένεια ήταν ένα ασυγχώρητο λάθος. Ξαφνικά συνειδητοποίησα ότι πάντα ήμουν μόνος…».  Όπως μαθαίνουμε στη συνέχεια οι γονείς του αδιαφορούσαν για αυτόν. Αυτό τον στιγμάτισε, όπως ήταν φυσικό, στο υπόλοιπο της ζωής του, κάνοντας προβληματικές τις σχέσεις του με τους άλλους.  

Σκέφτηκα ότι η ψυχολογική κακοποίηση έχει πολλές μορφές. Κατέγραψα μερικές:

  • Μη εκδήλωση ενδιαφέροντος / αισθημάτων.
  • Υπερπροστασία, που οδηγεί στην έλλειψη αυτοπεποίθησης.
  • Δεσποτική συμπεριφορά.
  • Εγκατάλειψη της οικογένειας από τον ένα εκ των δύο γονέων.
  • Κακό διαζύγιο με τα παιδιά να γίνονται θύματα.
  • Αυτοκτονία γονέως, την οποία το παιδί εκλαμβάνει ως εγκατάλειψή του.

Παραθέτω απόσπασμα από ανακοίνωση του πλέον αρμόδιου φορέα, που είναι το Χαμόγελου του Παιδιού: Οι μορφές κακοποίησης στα περιστατικά αυτά αφορούσαν σωματική κακοποίηση, παραμέληση ή εγκατάλειψη και ψυχολογική κακοποίηση. Σε όλες τις περιπτώσεις θύτες ήταν είτε η μητέρα είτε και οι δύο γονείς.

Στη σωματική κακοποίηση, πέραν των προφανούς, που είναι το ξύλο και η σεξουαλική κακοποίηση (δυστυχώς υπάρχει και αυτή) προσθέτω:

  • το κάπνισμα μπροστά στα παιδιά, που τα κάνει παθητικούς καπνιστές (το βλέπεις και σε αυτοκίνητα με παιδιά και  τον οδηγό να καπνίζει), 
  • την άρνηση παροχής ιατρικής βοήθειας (όπως μετάγγιση αίματος) λόγω θρησκευτικών πεποιθήσεων, που τελικά δίδεται με εντολή εισαγγελέα.
  • τον μη εμβολιασμό τους, αφήνοντάς τα εκτεθειμένα σε σοβαρές ασθένειες.
  • την χορτοφαγία, (π.χ. γάλα από σόγια!) που υποβαθμίζει το διαιτολόγιό τους με ό,τι αυτό μπορεί να σημαίνει για την υγεία τους

Μη φαντασθεί κανείς ότι η ψυχολογική ή σωματική κακοποίηση παιδιών προέρχεται από αγράμματους γονείς. Προέρχεται και από μορφωμένους και μάλιστα πανεπιστημιακού επιπέδου. Ίσως συμπεριφέρονται έτσι επειδή και οι ίδιοι είχαν πέσει θύματα των δικών τους γονέων. Σε άλλους πάλι αιτία μπορεί να είναι η άγνοια, η οποία όμως δεν συγχωρείται.

Στον δικό μου περίγυρο μέτρησα δεκαέξι περιπτώσεις ψυχολογικής κακοποίησης παιδιών. Εσύ, αναγνώστη, σκέψου τι γίνεται στον δικό σου περίγυρο.  

Γνωστές είναι και οι περιπτώσεις διασημοτήτων που έχουν δημοσιευθεί: η κακή σχέση της Μαρίας Κάλας με την μητέρα της, η εγκατάλειψη της Μέριλυν Μονρόε από τον πατέρα της, η κόρη του Ανιέλι (Φίατ) που ξύρισε το κεφάλι της για να την προσέξει η μητέρα της και πολλές άλλες.

Στους νέους, τα ναρκωτικά, η βία, η αντικοινωνική συμπεριφορά,  ακόμη και ο βανδαλισμός με γκράφιτι έχουν τη ρίζα τους σε ενδο-οικογενειακά προβλήματα.

Εν κατακλείδι, δύο είναι τα μεγάλα προβλήματα της γονικής κακοποίησης: η πολυμορφία της και το ανεπίγνωστο του μεγέθους της.

Να λοιπόν που ένα μυθιστόρημα μας έδωσε την αφορμή να προβληματιστούμε σε ένα μεγάλο κοινωνικό πρόβλημα. Αυτή νομίζω πως είναι και η απώτατη αποστολή ενός καλού βιβλίου. 

«Ο συνεργάτης μας κ. Άρης Γαβριηλίδης είναι συγγραφέας και εικαστικός. Περισσότερα για αυτόν και το έργο του εδώ.»

Συντάκτης: Άρης Γαβριηλίδης, Συγγραφέας - Εικαστικός

Ο Άρης Γαβριηλίδης, οικονομολόγος, πρώην  διευθυντικό στέλεχος τραπεζών και επιχειρήσεων, ασχολείται ερασιτεχνικά με το γράψιμο…