19/08/2017

Σέρρα - Η ψυχή του Πόντου

Ο Γιάννης Καλπούζος είναι ο πλέον καταξιωμένος, στην συνείδηση του αναγνωστικού κοινού, συγγραφέας ιστορικών μυθιστορημάτων. Όχι άδικα. Καθένα από τα προηγούμενα βιβλία του μας έχουν μεταφέρει σε διαφορετικούς τόπους του ελληνισμού, παλαιοτέρων εποχών, όπως στην Ήπειρο (Ιμαρέτ) στην Κωνσταντινούπολη (Άγιοι και δαίμονες-Εις ταν Πόλιν). Σειρά τώρα έχει ο Πόντος, όπου έζησε και θαυματούργησε ένας  μεγάλος και σημαντικός κλώνος του ελληνικού έθνους.  Δικαιολογημένα, λοιπόν, στο όντως εντυπωσιακό εξώφυλλου του βιβλίου, το όνομα του συγγραφέα αναγράφεται με μεγαλύτερα τυπογραφικά στοιχεία από τον τίτλο του.

Πριν προχωρήσουμε στην παρουσίαση του έργου, ας ρίξουμε μια ματιά στην περίληψη, στο οπισθόφυλλό του:

Ενόψει του εκτοπισμού των Αρμενίων απ' την Τραπεζούντα τον Ιούνιο του 1915, ένα κορίτσι που μοιάζει να το ζωγράφισε ο ίδιος ο Θεός καταφεύγει στο σπίτι ενός αγνώστου. Στην Ορντού, ένα άλλο κορίτσι εύπορης ελληνικής οικογένειας ετοιμάζεται για τον γάμο της και πασχίζει να οραματιστεί το μέλλον μ' έναν άντρα τον οποίο ελάχιστα γνωρίζει. Ο χαρισματικός, θρήσκος και θεματοφύλακας των ηθών της εποχής Γαληνός Φιλονίδης διχάζεται ανάμεσα σε δυο γυναίκες∙ δοκιμάζεται εμπρός στις ιδέες του∙ έρχεται αντιμέτωπος με την αγριότητα και το μίσος∙ συντρίβεται και θέτει ως στόχο ζωής να εκδικηθεί εκείνον που του προκάλεσε τον μέγα πόνο.

Στο παρασκήνιο της μυθοπλασίας ιχνογραφείται ο Πόντος μέχρι την ανταλλαγή των πληθυσμών∙ η ομογενοποίηση των φυλών με συνδετικό κρίκο μα και άλλοθι τη θρησκεία∙ ο φόβος, η μισαλλοδοξία και ο εθνικισμός που ενσπείρουν οι Νεότουρκοι και στη συνέχεια οι Κεμαλιστές∙ η καθημερινή ζωή στα πρώτα χρόνια της Σοβιετικής Ένωσης∙ οι διώξεις των Ελλήνων επί Στάλιν∙ τα στρατόπεδα εργασίας στη Σιβηρία και οι στέπες του Καζακστάν με αφόρητους καύσωνες το καλοκαίρι και σφοδρό ψύχος τον χειμώνα∙ οι πόθοι, τα πάθη και τα δεινά των Ποντίων. Κι όλα, μέσα από το πολυσχιδές ταξίδι που γράφει η ζωή και το ταξίδι που γράφεται για τη ζωή, να φαντάζουν φλόγες και κινήσεις του ποντιακού χορού σέρρα, του χορού της φωτιάς.

Το έργο χαρακτηρίζει η σκληρότητα στην περιγραφή σκηνών. Αναπόφευκτα. Όσο ειδυλλιακή ήταν η ζωή στην ευρεία περιοχή του Πόντου πριν από τους απηνείς διωγμούς που υπέστησαν κυρίως οι Αρμένιοι και οι Έλληνες  που τον κατοικούσαν εν ειρήνη για αιώνες, τόσο βασανιστική έγινε όταν άρχισαν οι εκτοπισμοί και οι εξορίες που σκοπό είχαν τον εξολοθρεμό τους που εξελίχθηκε σε γενοκτονία. Βέβαια, οι σκληρές σκηνές που περιγράφει ο Καλπούζος στο μυθιστόρημα του, ένα μικρό μέρος της πραγματικότητας μόνο μπορεί να αποδώσει. 

Το μυθιστόρημα διατρέχει από την αρχή έως το τέλος του ο έρωτας των δύο πρωταγωνιστών του, ανολοκλήρωτος στο μεγαλύτερο μέρος του: του νιόπαντρου εικοσάχρονου Γαληνού Φιλονίδη και της δεκαπεντάχρονης αρμενοπούλας Ταλίν, που η μητέρα της άφησε στο σπίτι του, εν αγνοία του, για να την γλυτώσει από την σφαγή. Ο έρωτας αυτός γλυκαίνει τη βαριά ατμόσφαιρα και απαλύνει το κλίμα με την συμβολή του απαραίτητου σε κάθε δράμα αστείου χαρακτήρα, όπως εν προκειμένω ο πολυλογάς και κουτσομπόλης Αριστοκλής.

Το έργο είναι γραμμένο σε τρίτο πρόσωπο από τον αφηγητή ο οποίος, μέχρι τις τελευταίες σελίδες, κρατά καλά φυλαγμένο το μυστικό της ταυτότητάς του-μια ακόμη έκπληξη για τον αναγνώστη- εναλλασσόμενο ενίοτε με το πρώτο πρόσωπο, όπου μιλάει ο ίδιος ο πρωταγωνιστής.

Παρά τις 640 σελίδες του το βιβλίο διαβάζεται απνευστί για πολλούς λόγους: η δεινότητα της πέννας του συγγραφέα, η θεματική, η εξέλιξη στην υπόθεση και οι συχνές ανατροπές που αιφνιδιάζουν τον αναγνώστη μέχρι το τέλος.

Το βιβλίο, όπως αναμένεται, είναι ένα μείγμα μυθοπλασίας και ιστορίας. Περιγράφονται με ακρίβεια ιστορικού και λαογράφου, εν  αφθονία, τοποθεσίες, πρόσωπα, γεγονότα ήθη και έθιμα, που προϋποθέτουν εκτενή και βαθιά ιστορική έρευνα για να αντληθούν τα απαραίτητα στοιχεία της εποχής. Έτσι το βιβλίο, εκτός από ιστορικό είναι και  κοινωνικό, πολιτικό, αισθηματικό, ερωτικό, αστυνομικό, κατασκοπευτικό και θρίλερ σε σωστές αναλογίες. 

Κάποιοι αμφισβητούν την αξία του ιστορικού μυθιστορήματος ισχυριζόμενοι ότι ο συγγραφέας έχει έτοιμο το σκηνικό, το χρόνο και κάποια πρόσωπα γύρω από τα οποία θα πλέξει τον ιστό της ιστορίας του, σε αντίθεση με την καθαρή μυθοπλασία, όπου ο συγγραφέας πρέπει να επινοήσει τα πάντα από το μηδέν. Βέβαια, το δεδομένο πλαίσιο είναι μια ευκολία· ταυτόχρονα όμως και μια δέσμευση που περιορίζει την φαντασία του συγγραφέα όντος υποχρεωμένου να ελιχθεί γύρω από αυτό.

Νομίζω ότι το ερώτημα που τίθεται είναι σε τι αποσκοπεί το ιστορικό μυθιστόρημα· να τέρψει ή να διδάξει ιστορία; Αν το δεύτερο, γιατί ο αναγνώστης να μην καταφύγει σε ένα καθαρά ιστορικό βιβλίο για να μάθει τα πράγματα από «πρώτο χέρι» δηλαδή κατ’ ευθείαν από τον ιστορικό; Η απάντηση στο τελευταίο αυτό ερώτημα είναι μάλλον προφανής: επειδή το ιστορικό μυθιστόρημα δίνει τα ιστορικά στοιχεία σε εύπεπτη μορφή, εμπεπλεγμένα μέσα στη μυθιστορία, σε αντίθεση με την αυστηρότητα του αμιγώς ιστορικού βιβλίου, στο οποίο είναι πολύ αμφίβολο αν θα κατέφευγε καν ο αναγνώστης. Τουναντίον, αφού διαβάσει το ιστορικό μυθιστόρημα είναι ενδεχόμενο να του ανοιχθεί η όρεξη για να μάθει περισσότερα καταφεύγοντας στο ιστορικό βιβλίο.

Η επιτυχία του ιστορικού μυθιστορήματος έγκειται στο να διδάσκει ιστορία χωρίς να φαίνεται ότι διδάσκει. Εδώ ο Καλπούζος είναι αυθεντία.  

Επανερχόμενοι στη Σέρρα, στέκομαι στη φράση της σελίδας   626, όπου ο πρωταγωνιστής παρατηρεί «αν κυλούσε διαφορετικά η ιστορία μπορεί και να ήμασταν εμείς οι δήμιοι». Το βρίσκω ατυχές. Στην ιστορία μας, οι Έλληνες δεν κάναμε ποτέ καμιά γενοκτονία. Μια τέτοια διαπίστωση δίνει ελαφρυντικά στον θύτη επιβαρύνοντας, δυνάμει, το θύμα.  Με την ίδια συλλογιστική θα μπορούσε οποιοσδήποτε Γερμανός να ισχυρισθεί ότι, αν κυλούσε διαφορετικά η ιστορία, οποιοσδήποτε ευρωπαϊκός λαός θα μπορούσε να είχε κτίσει κρεματόρια με θύματα Γερμανούς!

Αντίθετα, είναι απόλυτα επιτυχής η διαπίστωση  της σελίδας 627, κατά την οποία κάθε μια από τις εθνότητες, που εμπλέκονται στο μυθιστόρημα, ελληνική, τουρκική, ρωσική κλπ έχει και κακούς και καλούς χαρακτήρες.

Όποιοι από τους αναγνώστες έχουν οικογένειες με μνήμες από τον Πόντο  ή την Αρμενία έχουν ένα πρόσθετο, σημαντικό λόγο να διαβάσουν αυτό το βιβλίο. Θα βρουν κομμάτια από την ζωή των προγόνων τους, όπως συνέβη με την ποντιακής καταγωγής σύζυγό μου.

Θεωρώ ότι η Σέρρα είναι το καλύτερο από τα μυθιστορήματα του Γιάννη Καλπούζου. Σε παρουσίαση του βιβλίου που παρακολούθησα πρόσφατα, ο συγγραφέας αποκάλυψε ότι ετοιμάζεται η θεατρική εκδοχή του έργου με πρωταγωνιστή την Παύλο Κοντογιαννίδη. 

Εκδόσεις Ψυχογιός 2016.

«Ο συνεργάτης μας κ. Άρης Γαβριηλίδης είναι συγγραφέας και εικαστικός. Περισσότερα για αυτόν και το έργο του εδώ.»


Share |