21/08/2017

Ο συμβολισμός της Καθαρής Δευτέρας

Συντάκτης: Αργύρης Παγαρτάνης, 27/02/2017

Ο συμβολισμός της Καθαρής ΔευτέραςΗ Καθαρή Δευτέρα είναι μια ημέρα-σύμβολο. Τέλος μιας περιόδου και αρχής μιας άλλης. Εκείνη την ημέρα κλείνει η περίοδος των Αποκριών, του καρναβαλιού, της ξεγνοιασιάς και του γλεντιού, και ξεκινάει η περίοδος της περισυλλογής, του καθαρισμού της ψυχής και του σώματος από τους πειρασμούς ενόψει της Μεγάλης Εβδομάδας και της γιορτής του Πάσχα. Μια ημέρα με ιδιαίτερο χαρακτήρα, που οι Ελληνες έχουν μάθει να την τιμούν με συγκεκριμένα έθιμα και παραδόσεις.

Η ονομασία Καθαρή Δευτέρα δόθηκε για δύο λόγους. Πρώτον επειδή συμβολίζει την αρχή της κάθαρσης από το ξεφάντωμα των προηγούμενων ημερών και δεύτερον επειδή παραδοσιακά εκείνη την ημέρα τα ελληνικά νοικοκυριά «καθάριζαν» τα κελάρια τους (και τα τελευταία χρόνια τα ψυγεία τους) από τις τροφές που αποτελούσαν πειρασμό, ιδίως για τα μικρά παιδιά. Με την Καθαρή Δευτέρα ξεκινάει η περίοδος των επτά εβδομάδων νηστείας, που είναι γνωστές ως Σαρακοστή.

Στην ελληνική παράδοση η Καθαρή Δευτέρα έχει συνδεθεί με εορτασμό στη φύση. Παρ’ ό,τι η άνοιξη δεν έχει προχωρήσει, οι νοικοκυραίοι εγκαταλείπουν τα σπίτια τους και μαζεύονται στην εξοχή (όχι, πάντως, σε δάση, αλλά σε ανοιχτούς χώρους, όπως λόφους, λιβάδια κτλ.), παίρνουν μαζί τους νηστήσιμα φαγητά, χορεύουν και διασκεδάζουν. Τα τοπικά έθιμα ποικίλλουν κι έχουν να κάνουν κυρίως με την ενσωμάτωση παλαιότερων παραδόσεων (ακόμα και παγανιστικών!) στο χριστιανικό κύκλο.

Ο εορτασμός της Καθαρής Δευτέρας έχει επικρατήσει να λέγεται και Κούλουμα. Για την προέλευση της λέξης υπάρχουν δύο θεωρίες. Κατ΄ άλλους η λέξη προέρχεται από το λατινικό Cumulus (κούμουλους) που σημαίνει σωρός, αφθονία αλλά και το τέλος. Εκφράζει δηλαδή το τέλος της περιόδου της Αποκριάς. Σύμφωνα με μια άλλη εκδοχή προέρχεται από μια άλλη λατινική λέξη, την λέξη columna, που σημαίνει «κολώνα». Κι αυτό επειδή το πρώτο γλέντι της Καθαράς Δευτέρας στην Αθήνα, έγινε στους Στύλους του Ολυμπίου Διός.

Τα δύο πιο παραδοσιακά έθιμα που σχετίζονται με την Καθαρή Δευτέρα και τα συναντάμε σε ολόκληρη την ελληνική επικράτεια είναι η λαγάνα και το πέταγμα του χαρταετού. Η λαγάνα είναι ειδικό άζυμο ψωμί που παρασκευάζεται ειδικά για τη συγκεκριμένη ημέρα και συμβολίζει την αλλαγή του διαιτολογίου ακόμα και του πιο φτωχού προς το… λιτότερο. Η λαγάνα τα τελευταία χρόνια επικράτησε να παρασκευάζεται τόσο μεγάλη όσο την γνωρίζουμε, παλαιότερα ήταν μικρότερη, είχε το μέγεθος κανονικής φραντζόλας, αλλά λόγω της παρασκευής της δεν «φούσκωνε», όπως τα κανονικά ψωμιά.

Η σχέση της Καθαρής Δευτέρας με το πέταγμα του χαρταετού δεν είναι άμεση. Αλλωστε και το ίδιο το έθιμο του χαρταετού είναι ξενόφερτο στην Ελλάδα και την Ευρώπη γενικότερα, αν και πολύ δημοφιλές στην ανατολική Ασία, όπου χρησιμοποιείται ακόμα και για λατρευτικούς σκοπούς. Προφανώς ξεκίνησε από κάποιους που εκμεταλλεύθηκαν την υπαίθρια διασκέδαση της Καθαρής Δευτέρας για να επιδοθούν σε πέταγμα χαρταετού στην εξοχή και καθιερώθηκε ως ένα έθιμο που χαρίζει χαρά κυρίως στα παιδιά.


Share |