23/08/2017

Νίκος Γκάτσος: Αιώνια ερωτευμένος με τις λέξεις

Συντάκτης: Λιάκου Δανάη, 20/03/2012

Με ορμητήριο την παράξενη, ταξιδιάρικη «Αμοργό», ο Νίκος Γκάτσος προσαράζει στους κόλπους της μουσικής και δημιουργεί αριστουργήματα, όπως «Χάρτινο το Φεγγαράκι», «Μ’ ένα παράπονο», «Τ’ αστέρι του Βοριά» για να φτάσει στο «Ρεμπέτικο» από την ταινία του Κώστα Φέρρη με μια σειρά εξαιρετικών τραγουδιών όπως «Μάνα μου Ελλάς», «Μπουρνοβαλιά», «Το δίχτυ» και πάρα πολλά ακόμα. Τέτοιο ήταν το εύρος και η ευελιξία του Νίκου Γκάτσου, ως στιχουργού. Ταυτόχρονα, υπήρξε ποιητής, μεταφραστής θεατρικών έργων και ραδιοσκηνοθέτης.

Οι Ρίζες του

Ο Νίκος Γκάτσος γεννήθηκε το 1911, στην Ασέα Αρκαδίας, σε μιαν αγροτική οικογένεια. Σε ηλικία 5 ετών, έμεινε ορφανός από πατέρα. Τα μαθητικά του χρόνια, τα έζησε στην Τρίπολη, όπου τελείωσε δημοτικό και γυμνάσιο. Τότε, ήρθε σε επαφή με το ποιητικό έργο του Κωστή Παλαμά, του Διονύσιου Σολωμού καθώς και με τις νεωτεριστικές τάσεις της ευρωπαϊκής ποίησης, ενώ ανακάλυψε και το δημοτικό τραγούδι.

Η Ποίηση

Το 1930 κατέβηκε στην Αθήνα για να φοιτήσει στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών. Έτσι, άρχισε δειλά δειλά να εισέρχεται στους λογοτεχνικούς κύκλους της Αθήνας. Δημοσίευσε κάποια ποιήματα σε περιοδικά της εποχής, όμως η μοναδική ποιητική σύνθεση που εξέδωσε ήταν η περίφημη «Αμοργός» το 1943. Λέγεται, ότι την έγραψε εν μια νυκτί με το σύστημα της αυτόματης γραφής που χρησιμοποιούν ευρέως οι σουρεαλιστές δημιουργοί. Η «Αμοργός» αποτέλεσε ένα μνημειώδες έργο της νεοελληνικής ποίησης.

Τραγούδι και συνεργασίες

Αν χρησιμοποιούσαμε ορολογία από τους παλιούς μας ρεμπέτες, θα λέγαμε πώς η στιχουργική ήταν η «καψούρα» του Νίκου Γκάτσου, μιας και κυριολεκτικά διέπρεψε, αφήνοντας τραγούδια απίστευτης αισθητικής, που γνώρισαν καθολική αποδοχή από τον κόσμο. Από τις αρχές της δεκαετίας του ‘50 έως και τα τέλη του ‘80 μελοποιήθηκαν περίπου γύρω στους 350 στίχους του.

Ο κατεξοχήν συνεργάτης του ήταν ο Μάνος Χατζιδάκης, ο οποίος χαρακτηριστικά είχε πει: «Ο Γκάτσος παρόλο που στιχουργεί, για να κάνει ένα τραγούδι, παραμένει πάντα ποιητής». Οι στίχοι του, όμως, παρόλο που συχνά αγγίζουν τον υπερρεαλισμό, βρέθηκαν στα χείλη όλων των ανθρώπων, τραγουδήθηκαν και αγαπήθηκαν πάρα πολύ. Ο Μάνος Ελευθερίου είχε δηλώσει, πώς ο Γκάτσος όχι μόνο έφερε τον υπερρεαλισμό στο τραγούδι αλλά τον επέβαλλε κιόλας, θέλοντας έτσι να επισημάνει την τεράστια απήχηση που είχε στον κόσμο.

Σημαντικοί συμπορευτές και συνδημιουργοί του Νίκου Γκάτσου ήταν ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Σταύρος Ξαρχάκος, ο Δήμος Μούτσης, ο Λουκιανός Κηλαηδόνης, ο Χριστόδουλος Χάλαρης και ο Γιώργος Χατζηνάσιος. Τραγούδια του έχουν ερμηνεύσει διάφοροι σημαντικοί τραγουδιστές όπως η Νάνα Μούσχουρη, ο Μανώλης Μητσιάς, ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης, η Βίκυ Μοσχολιού, ο Γιώργος Νταλάρας, ο Νίκος Δημητράτος, ο Νίκος Ξυλούρης, η Δήμητρα Γαλάνη, ο Βασίλης Λέκκας, η Μαρία Φαραντούρη και πολλοί ακόμα.

Σεβασμός και εκτίμηση από τον πνευματικό κόσμο

Ο Νίκος Γκάτσος ήταν πολύ διαβασμένος άνθρωπος και ευφυής. Στους στίχους του διακρίνει κανείς το λυρισμό, την έντονη εικονοπλασία, την τεχνική αρτιότητα ως προς την ομοιοκαταληξία και την απλότητα που είχαν ακόμα και οι πιο ασυνήθιστες λέξεις που χρησιμοποιούσε.

Κατορθώνει να κάνει έναν καταπληκτικό συγκερασμό της δημοτικής, λαϊκής και λόγιας ποίησης. Ο Οδυσσέας Ελύτης λέει: «Εμείς τη δημοτική γλώσσα και την παράδοση τις εκμάθαμε. Σιγά σιγά και με πολύν κόπο. Εκείνος τις βρήκε μέσα του, έτοιμες, μαζί με τα τραγούδια των προγόνων του, τις αφομοίωσε μαζί με «το γάλα της μητρός του».

Ο Λευτέρης Παπαδόπουλος, ένας ακόμη σπουδαίος στιχουργός, είχε δηλώσει για το Γκάτσο: «Εγώ αφηγούμαι μια ιστορία από την αρχή ως το τέλος. Ο Γκάτσος πολλές φορές ξεκινάει μια ιστορία και οδηγείται σε μια άλλη. Αυτό απαιτεί τόλμη και ποιητική σοφία. Έμαθε όλη την Ελλάδα να τραγουδάει στίχους που ποτέ δεν μπορούσε να φανταστεί».

Η γραφή του πραγματεύεται στοιχεία από την εθνική μας ιστορία, τις φυσικές ομορφιές του τόπου, την κραυγή της κοινωνίας και του απελπισμένου, τις ανθρώπινες αδυναμίες, τον έρωτα σμίγοντας τα καλοκαίρια με τους χειμώνες, το άσπρο με το μαύρο, τη χαρά με τη θλίψη, τη σκληρότητα με την ανθρωπιά, την ησυχία με τη φασαρία. Είναι αυτό που εύστοχα είχε πει ο Χατζιδάκις , βαθιά ελληνικός και βαθιά σύγχρονος.

Αξίζει να αναφερθεί ένα απίστευτο τραγούδι του Γκάτσου, σε μουσική του Ξαρχάκου, όπου μ’ έναν αξιοθαύμαστο τρόπο μιλάει για την ιστορία του Ιησού, όπως αυτή απαντάται στην χριστιανική πίστη. Οι εικόνες που χρησιμοποιεί και η περιγραφή είναι μοναδικά. Το τραγούδι λέγεται «ο Ξένος». Παραθέτουμε ένα μικρό απόσπασμα: «Μόνο σαν μεταλάβετε, τότε θα καταλάβετε πως ήταν άγουρο παιδί και κράταγε στα χέρια του, μαζί με τ΄ άλλα αστέρια του, του παραδείσου το κλειδί.»

Ανεκτίμητη προσφορά

Ο Νίκος Γκάτσος δεν υπάρχει αμφιβολία ότι αποτέλεσε το «δάσκαλο» για τους μετέπειτα στιχουργούς και άνοιξε δρόμο στον μελοποιημένο ποιητικό λόγο. Επάνδρωσε και ανύψωσε το ελληνικό τραγούδι με μια σπουδαία συλλογή από τραγούδια, τα οποία αποτελούν πολύτιμη παρακαταθήκη στις γενιές που έρχονται. Ο Γιώργος Ανδρέου έγραψε στίχους και μουσική στο τραγούδι «Γράμμα στο κ. Νίκο Γκάτσο», αφιερωμένο στον μεγάλο ποιητή και στιχουργό. Το ερμήνευσε μοναδικά η Τάνια Τσανακλίδου.

Ο Νίκος Γκάτσος απουσιάζει από τον πνευματικό κόσμο από τις 12 Μαϊου του 1992, οπότε και έφυγε από τη ζωή. «Πάει ο καιρός που ήταν ο κόσμος δροσερός..» αλλά «Τ’ αστέρι του βοριά θα φέρει ξαστεριά..». Φτάνει να κρατάμε τούτες της αλήθειες, γιατί από εκεί ερχόμαστε και πάντα εκεί θα καταλήγουμε. Και είναι βέβαιον πώς θα έρθει η ξαστεριά…


Share |